kaniyasor

kaniyasor.WordPress.com

ZIMANÊ KURDÎ

  • DERS – 1

KÜRTÇEYE GİRİŞ

Kürtçe’de 31 harf vardır. Bunlar:

Büyük harfler:

A B C Ç D E Ê F G H I Î J K L M N O P Q R S Ş T U Û V W X Y Z

Küçük harfler:

a b c ç d e ê f g h i î j k l m n o p q r s ş t u û v w x y z

Kürtçe’de 8 sesli harf vardır:

A E Ê I Î O U Û (a e ê i î o u û)

Kürtçe’de 23 sessiz harf vardır:

B C Ç D F G H J K L M N P Q R S Ş T V W X Y Z (b c ç d f g h j k l m n p q r s ş t v w x y z)

Kürtçe’de yazılış itibariyle büyük ve küçük harfler arasında ‘ı’ harfi hariç fark yoktur. Büyük ‘ı’ harfi, ‘I’ şeklinde küçüğü ‘i’ şeklinde yazılır.

Kürtçe’deki harflerin hem telaffuzları bakımından hem de çıkış yerleri (mahreç) bakımından Türkçe’den birçok farklılığı vardır. Biz dersimizde fazla ayrıntısına girmeden önemli gördüğümüz bazı farklılıkların üzerinde duracağız.

1-Kürtçe’deki sesli harfler Türkçe’dekinden farklı olarak biraz daha uzun okunur.

2-Kürtçe’de bulunup da Türkçe’de bulunmayan harfler, Ê, Q, U, W, X harfleridir.

‘Ê’, ‘E’ harfiyle hemen hemen aynı yerden çıkar. Sadece dilin ortası yukarı doğru kavis alır.

êzing: odun êriş: saldırı

êvar: akşam bêwar: yurtsuz

bêr: kürek

‘Q’ için, ‘K’ harfinin kalın hali diyebiliriz. Boğazdan telaffuz edilir.

qam: boy qelî: kavurma

qels: güçsüz beq: kurbağa

feqî: medrese öğrencisi

‘W’ harfi dudakların büzülerek ileriye doğru uzatılması suretiyle çıkar.

wate: anlam werîs: urgan

welat: vatan ciwan: genç

wir: sert bakış

‘X’ harfi ‘H’ harfinin kalın hali diyebiliriz.

xurt: kuvvetli xanî: ev

xort: delikanlı berx: kuzu

baxçe: bahçe

‘U’ harfi diftong bir sestir. “WU” tek sesi şeklinde telafuz edilir.

uskere: tas

Kurd: Kürt

kuştin:öldürmek

guman: şüphe

gul: gül

Kürtçe’de ayrıca ‘XW’ diftong sesi de vardır. Kendi başına okunamaz. Ancak kelime içinde kullanılabilir. ‘X’ ile ‘W’ arasında ‘I’ varmış gibi değil, tek bir ses gibi okunur.

Xweda: Allah xwestin: istemek

xweydan: ter berxwedan: direniş

dilxweş: memnun

Ezberlenmesi Gereken Kelimeler

ap, mam: amca

bav: baba

bira: erkek kardeş

çûndin: gitmek

dê: anne

dotmam: amca kızı

firîn: uçmak

hatin: gelmek

kal: dede

kirin: yapmak

lênûsk: defter

met, bîbî: hala

nivîsandin: yazmak

pênûs: kalem

pîrik: nine

pirtûk: kitap

pirtûkxane: kütüphane

pismam: amca oğlu

vexwarin: içmek

xal: dayı

xaltî: Teyze

xwarin: yemek

xwendin: okumak

xwişk: kız kardeş

  • DERS-2

ZAMİRLER-1

Zamirler bilindiği gibi isimlerin yerini alan sözcüklerdir. Kürtçe’de zamirin karşılığı;

İsim = Nav Yer = Cîh.

Zamir de ismin yerini alan anlamında Cînavk olarak isimlendirilmiştir.

Biz zamirleri anlatırken ayrıntıya girmeden, konuşmada pratik olarak, işimizi kolaylaştıracak noktaları üzerinde duracağız. Bütün zamirler üstünde de durmayacağız.

Kürtçe’de zamirler 11 gruba ayrılır.

 

1-Şahıs Zamirleri (Cînavkên Kesane) 2-Dönüşlü Zamir (Cînavka Vegerok)

3-Ek Şeklindeki Zamir (Cînavka Qertafi) 4-İyelik Zamiri (Cînavka Xwedîtiyê)

5-Yakınlaştırma Zamiri(Cînavka Berbihevîn) 6-Bağlaç Zamiri (Cînavka Girekî)

7-Bileşik Zamirler (Cînavkên Lihevxistî) 8-Belirtisiz Zamirler (Cînavkên Nebinavkirî)

9-Bitişik Zamir (Cînavkên Pêvebestî) 10-Soru Zamirleri (Cînavkên Pirsiyarî)

11-İşaret Zamirleri (Cînavkên Şanîdanê)

1-ŞAHIS ZAMİRLERİ:

 

Zamirler içinde en önemlileri kişi/şahıs zamirleridir.

Şahıs zamirleri iki gruptur.

1.Grup: 2.Grup

Ez Min Ben

Tu Te Sen

Ew Wî (er.)/Wê(byn) O

Em Me Biz

Hûn We Siz

Ew Wan Onlar

1. grup zamirler sade zamirlerdir. 2. grup zamirler bükümlüdür. 2. grup zamirlerde cinsiyet ayırımı vardır. 3. tekil şahısta yani O’ da ‘Wî’ erkekler için ‘Wê’ bayanlar için kullanılır. Yine 1. grupta 3. tekil şahıs ile yani O (ew), 3. çoğul şahıs aynıdır. Bunların farkı yaptıkları fiilde görülür. Bunları birer örnek ile açıklayalım:

Ez fêra xwe dixebitim : Ben dersime çalışıyorum. Min go :Ben dedim.

Tu kovar naxwazî? : Sen dergi istemiyor musun? Te sêv xwariye :Sen elma yemişsin.

Ew çû malê : O eve gitti. Wî defter xwest :O defter istemîş.(erk)

Emê pirtûk bixwînin : Biz kitap okuyacağız. Wê go çi?: O ne dedi? (byn.).

Hûn çi dikin? : Siz ne yapıyorsunuz? Me pênûs stendiye :Biz kalem almışız.

Ew çûn malê : Onlar eve gitti. We çi dî?: Siz ne gördünüz.

Wan nedî : Onlar görmediler.

İkinci grup şahıs zamirleri sadece bazı fiilerin geçmiş zaman çekimlerinde özne olarak kullanılabilirler. Gelecek zaman ve şimdiki zamanda kullanılmazlar.

Yukarıda verilen zamirlerle beraber ezberlenecek kelimeler:;

xanî : ev

dar : ağaç

sêv : elma

mişmiş : kaysı

daristan: orman

piling : kaplan

şêr :erkek aslan

şepal : dişi aslan

gur : kurt

kovar : dergi

komele : dernek

rûpel : sayfa

pel :yaprak

helbest : şiir

çîrok : hikaye

nivîs :yazı

nivîsandin: yazmak

xwendin: okumak

ALIŞTIRMA

Aşağıdaki cümleleri Türkçe’ye çeviriniz.

Ez çûm ba Alî:. Tu dixwî?:

Ew naçe kuçê:. Em helbest dixwînin

Hûn diçin Komelê?. Ew naçin kuçê……………. ………….

Aşağıdaki cümleleri Kürtçe’ye çeviriniz.

Ben hikaye okudum. Sen ne yapmışsın?………. ……

O elma yemîş(erkek için).. Biz görmedik…

Siz yediniz mi?…………….. ………………. Onlar görmediler..

  • DERS-3…

ZAMİRLER-2

2-İŞARET ZAMİRLERİ (CÎNAVKÊN ŞANÎDANÊ)

İşaret zamirleri bir nesnenin yerini göstermeye yarar. İşaret zamirleri de şahıs zamirleri gibi iki gruba ayrılır. Basit İşaret Zamirleri ve Bükümlü İşaret Zamirleri olarak. Yine bükümlü işaret zamirlerinde cinsiyet farkı vardır.

a) Basit işaret zamiri iki tanedir. Bunlar:

“ev” ve “ew” dir. Kürtçede “V” harfi bulunan zamirler yakını, “W” harfi bulunan zamirler uzağı gösterir. Kürtçede iki mesafe vardır. Uzak ve yakın. Bu noktada Kürtçede:

“ev”: bu, “ew”: “o” yu gösterir. Türkçedeki “şu” yoktur. “şu”nun yerine yine “ew” kullanılır. Bu temelde yakındaki bir nesne için “ev” uzaktaki bir nesne içn “ew” kullanılır. Ayrıca Kürtçede tek başlarına kullanıldığında isimlerin çoğulu belli değildir. Bunu daha önce şahıs zamirlerini işlerken belirtmiştik. Çoğulluk (piranetî) tekillik (yekanetî) yüklemden anlaşılır.

Ev dirêj e: Bu uzundur. Ev dirêj in: Bunlar uzundur. Ew baş e: O iyidir. Ew baş in: Onlar iyidir

Basit işaret zamirlerinde cinsiyet farkı yoktur.

b) * Bükümlü İşaret Zamirleri cümle içerisinde çeşitli haller alırlar. Bu haller ancak pratik ile doğru bir şekilde öğrenilebilinir.

* Basit İşaret zamirlerinden farklı olarak çoğulları da belirten zamirler vardır.

* Bükümlü İşaret Zamirleri, (geçen derste de gördük) Bükümlü Şahıs zamirleri gibi sadece geçmiş zamanda kullanılır.

* Bükümlü işaret zamirlerinde cinsiyet farkı sadece tekillerde vardır.

Eriller (er) “Δ ile dişiller (d) “Ê” harfiyle anlaşılır.

“vî” : bu, “wî” : o yu belirtir. Tabiki eriller için. Çünkü yukarıda da belirtildiği gibi ” Î ” harfi vardır.

“vê” : bu, “wê ” : o yu belirtir. Dişiller için. Çünkü ” Ê ” harfi vardır.

“van”: bunlar, “wan” onlar sözcüklerinin karşılığıdır.

vî neda : bu vermedi (er) vê xwar : bu yedî (d) wî go : o dedi (er)

wê xwend : o okudu (d) van dî : bunlar gördüler wan vexwar : onlar içtiler.

ÖRNEKLER:

Ev çû mal : Bu eve gitti

Ew çi dixwîne? : O ne okuyor?

Ev kurê kî ne? : Bunlar kimin oğulları?

Ew derew nakin : Onlar yalan söylemez

Vî erdê xwe ajot : Bu toprağını sürdü (er)

Vê malê paqij kir : Bu evî temizledi (d)

Wî çi xwar? : O ne yedî? (er)

Wê pênûsê negirt : O kalemi almadı (d)

Van kî kuşt : Bunlar kimi öldürdü?

Wan erebê şûştin : Onlar arabayı yıkadı

EZBERLENMESİ GEREKEN KELİMELER:

Tîp: Harf

Kîte: Hece

Bêje: Kelime

Hevok: Cümle

Serbend: Paragraf

Şemî: Cumartesi

Yekşem: Pazar

Duşem: Pazartesi

Sêşem: Salı

Çarşem: Çarşamba

Pêncşem erşembe

În:Cuma

Rûniştin: Oturmak

Rabûn: Kalkmak

Bazdan: Koşmak

Meşîn:Yürümek

Şûştin: Yıkamak

Mizgîn: Müjde

Kom: Grup

Civak: Toplum

Dilovan: Rahman

Dilovîn: Rehîm

Bihişt: Cennet

Dojeh:Cehennem

Ferîşte: Melek

 

 

DERS-4…

ZAMİRLER-3

3- İYELİK ZAMİRLERİ (CÎNAVKÊN XWEDÎTIYÊ)

İyelik zamirleri daha çok diğer zamirlerin bir araya gelmesiyle oluşur. Kendi başlarına iyelik zamirleri yoktur. İsim takısı ve bazı nesne zamirleri bir araya gelerek iyelik zamirlerini oluştururlar. Üç isim takısı vardır. Buların aracılığıyla sahiplik (xwedîtî) oluyor. İyelik sahiplik demektir. Bu isim takıları -a, -ê, -ên dîr. Kürtçe’de bunlara Veqetandek deniliyor.

Daha önce de belirtildiği gibi Kürtçe de kelimelerde cinsiyet farkı vardır. Dişil (D) kelimeler için -a isim takısı, Eril(E) kelimeler için -ê isim takısı kullanılır. Çoğul için de -ên isim takısı kullanılır. Çoğulda cinsiyet farkı yoktur.

Erillere Örnek;

O benim babamdır: Ew Bav(ê) min e

Alinin dayısı gitti mi?: Xal(ê) Elî çû?

Dişillere Örnek;

O senin bacın mı?: Ew xwişk(a) te ye?

Halam geliyor : Met(a) min tê

Çoğullara örnek;

Onlar senin bacıların mı?: Ew Xwişk(ên) te ne?

Sizin dayılar :Xal(ên) we

Bu isim takıları eğer sonuna geldikleri kelime sesli bir harfle bitiyorsa “y” kaynaştırma harfi alırlar.

ÖRN; (Erkek) Kardeşim:Bira(y)ê Min

Onun Teyzesi:Xaltî(y)a

Wî/Wê Senin Mektupların :Name(y)ên Te

Teyze, hala, dayı, baba gibi cinsiyetleri belli olanların kelimeler dışında, diğer cinsiyet vehmedilemeyecek kelimeler içinde cinsiyet ifade eden isim takısı gelir.

ÖRN: Onların ağacı: Dar(a) Wan

Defter Yaprağı: Pel(ê) Defter

Ağaç ve yaprağın herhangi bir cinsiyeti olamaz ama Kürtçe’de her kelimenin bir cinsiyeti vardır. Bunların cinsiyetleri ile ilgili belli kurallar olmakla birlikte her zaman kurallarla bilinemeyebiliyor. Zaten biz daha önce de belirtildiği gibi ayrıntılara inmeyeceğiz. Ancak şunu diyebiliriz ki pratik yaparak bu sorun aşılır.

ÖRNEKLER:

Benim gömleğim büyüktür: Îşligê min mezin e

Kapım herkese açık: Deriyê min li herkesê vekiriye

Kalemin nerede? : Pênûsa te li ku ye?

Senin ismin ne? : Navê te çi ye?

Onun aklı çalışıyor: Heşê wî/wê dixebite

Onun arkadaşı geldi mi?:Hevalê/a wî/wê hat?

Bizim Evimiz köydedir: Mala me li gund e

Öğretmenimiz bilgilidir:Mamosteyê/ya me zana ye

Sizin okul büyük mü?: Dibistana we mezin e

Sizin ülkeniz soğuktur :Welatê we sar e

Onların tarlası kıraçtır: Zeviyê wan beyar e.

Onların duvarları eğrildi: duwarê wan xera bû

ALIŞTIRMALAR:

Pisîka min çû

Kûçikên te kanên?………

Paceya wî sor e

Derziya wê şikiya.

Şekirê me qediya.

Gelê Kurd jîr e

Baxçê wan nexweş e

Kovara we kîjan e?………….

Evimiz güzeldir

Ayakkabın var mı?…………

Onun defterleri yırtıktır (E)

Onun elbisesi yenidir (D)

Ülkemiz cennet gibidir..

Bizim atımız iyidir..

Caminiz çok güzel

Onların develeri var..

EZBERLENMESİ GEREKEN KELİMELER:

Perçekirî :Yırtık

Sol: Ayakkabı

Paceencere

Derî: Kapı

Duwar uvar

Ban: Dam

Xweşik :Güzel

Qerçil: Çirkin

Dirêj :Uzun

Kin: Kısa

Teng: Dar

Fireh: Geniş

Mizgeft:Cami

Dergeh: Tekke

Dêr: Kilise

Kenişte: Havra

Parêzgeh: Tapınak

Çêlek: İnek

Ga: Öküz

Hêstir: Katır

Hesp : At

Pisîk: Kedi

Kûçik: Köpek

 

Ev keça kî ye?…………….. ….. : Bu kimin kızıdır

Wan duwar xera kirin………… : Onlar duvarı yıktılar

Vê mal şewitand………. .. : Bu ev yaktı (D)

Ev kin in……………… ………….. : Bunlar kısadır

Ew ranabin…….. : Onlar kalkmıyor

Wî nenivîsand……. : O yazmadı (E)

Wê xwarin danî……… : O yemeği serdi (D)

Vî go çi?…………….. …………… : Bu ne dedi? (D)

Ew roja înê tê………… : O Cuma günü geliyor

Van pênûs nedan…………… …..: Bunlar kalem vermediler

O ata bindi……… : Ew li hesp suwar bû

O elbiseleri yıkadı….. : Ew cilan şûşt

Bu çok uzun.. : Ev pir dirêj e

Bunlar geldi mi?…………….. … : Van hatin

Onlar kim?……………. …………. : Ew kî ne?

Onlar ne yaptı?………….. …….. : Wan çi kir?

Bunlar yazdı.. : Ev nivisandin

Bu süt aldı (d)….: Vê şîr girt

O su istemedi (e): Wî av nexwest

Bu halıyı kaldırdı (e). : Vî xaliyê ra kir

NOT 1: “E” Eril’in, “D” dişil’in kısaltmasıdır.

NOT 2: Bazı kelimelerin iyelik eklerinin E-D’likleri kelimenin sahibine göre E-D olduğu anlaşılır. Örneğin arkadaş kelimesinin E-D olarak tanımlanması arkadaşın erkek mi, kadın mı olmasına bağlıdır. Aynı şekilde öğretmen, doktor, müdür, mühendis vs. kelimeleri de bunlardandır. Öğretmen erkek ise E, kadın ise D eki alır. O yüzden verilen örnekte ” Hevalê/a “, ” Mamosteyê/ya ” gibi ayrılarak verilmiştir.

NOT 3: Daha önceki dersimizde gördüğümüz gibi 2. grup Şahıs Zamirlerinden 3. tekil şahıs “O” da E-D ayrımı vardır. Bu yüzden yukarıda türkçe karşılığı “O” olanların karşılıkları “Wî/Wê” şeklinde yazılmıştır

  • DERS-5…

ZAMİRLER-4

4-Dönüşlü Zamir (Cînavka Vegerok)

Kürtçede dönüşlü zamire tek örnek vardır o da ‘xwe’ dir. ‘Xwe’ nin Türkçe karşılığı ‘kendi’dir. ‘Xwe’ cümle içinde sadece nesne olarak kullanılır, özne olarak kullanılmazlar. Yapılan fiil kendisini etkiler. Yani öznenin etkisi kendine dönüyorsa bu dönüşlü zamirdir (Cînavka Vegerok). Dönüşlü Zamirde cinsiyet farkı yoktur. Yani nötrdür. Yine Dönüşlü Zamirde çoğulluk, tekillik yoktur. Kendisiyle beraber anılan öznenin tekil-çoğul durumuna göre belirlenir.

Ben kendim yıkandım: Min xwe şûşt. Özne ‘ben’dir, yani ‘min’dır. Nesne yani yıkanan kendidir, ‘xwe’dir.

O kendini gördü mü?: Wî / Wê xwe dî? Özne ‘O’dur yanî ‘Wî/Wê’dır. ‘Wî’nin erkekler için ‘O’ ‘Wê’nın dişiler için ‘O’ olduğunu daha önce belirtmiştik.

Ayşe kendi elbisesini dikti: Eyşeyê cilê xwe dirût. Özne Ayşe, nesne kendi yani ‘xwe’dir.

Hasan kendi elini kesti: Hesen destê xwe birand. Özne Hasan’dır. Bu iki cümlede (Ayşe ve Hasan kelimelerinin geçtiği cümleler) görüldüğü gibi ‘xwe’ nötr dür. Yani cinsiyet farkı yoktur.

Sen kendini yordun: Te xwe betiland. Özne ‘Te’dir, yani sen. ‘Xwe’ burada da nesnedir.

Biz kendimizi yorduk: Me xwe betiland. Cümlede görüldüğü gibi ‘xwe’ de çoğul ek yoktur. Fiilde de çoğulluk farkı yoktur.

Onlar kendilerini yormadılar: Wan xwe nebetiland. Bu cümlede de Özne onlar yani ‘Wan’ nesne de ‘xwe’dır.

5-Ek Şeklindeki Zamir (Cînavka Qertafî)

Bu zamir 3. tekil şahsın yerini alır. Türkçede buna örnek yoktur. Zaten kendisi bir ektir. Bu ek nötrdür yani bu ekin cinsiyeti yoktur. Ona kelimesini kısaltır. Bu ek ‘ê’ ekidir. Bu daha çok süreç içerisinde kullanıla kullanıla kısalmış kelimelere örnektir. Kürtçede bu tür kullanılışlara sıkça rastlanır. Örneğin bugün kelimesi aslında ‘ev roj’ iken, süreç içerisinde ‘îro’ ya dönüşmüştür.

Ben ona söyledim: Min got wî/wê.. Min gotê Sen Batman’a gittin mi?: Tu çûy Batmanê. Tu çûyê? Burada ‘y’ kaynaştırma harfidir.

Onlar ona okudu: Wan xwende wî/wê Wan xwendê

Biz ona sattık: Me firote wî/wê Me firotê

6-Yakınlaştırma Zamirleri (Cînavkên Berbihevîn)

İki tane yakınlaştırma zamiri vardır. Bunlar ‘hev’ ve ‘êk’ dır. Bu zamirler tekil için kullanılmazlar. Çünkü isminden de anlaşılacağı gibi birbirine yaklaştırmaya yarıyor. Yaklaştırılacak şey de en az iki adet olacağına göre tekil değil çoğulu adlandırır. ‘êk’ zamiri Doğulu Kürtler tarafından kullanılır. Kuzeyli Kürtler ‘hev’ zamirini kullanırlar. Bu yüzden biz ‘hev’ zamirini işleyeceğiz ve örneklerimizi onun üzerine vereceğiz. Başta da belirttiğimiz gibi ayrıntılara inmeyeceğiz. ‘hev’ Dımılî lehçesindeki ‘yew’ yani bir kelimesinden gelmiştir. Bu zamir Türkçedeki birbirine/birbirinin kelimesinin anlamına yakındır. ‘Hev’, ‘bir’ kökünden gelirken bazı cümlelerde ‘hev’ ile birlikte kullanılan ‘din’, ‘dî’ ve ‘du’ kelimeleri de ‘du’ yani ‘iki’ kökünden geliyor. Eğer cümle içerisinde ‘hev’ ın yanında bu ‘din’, ‘dî’ ve ‘du’ kelimelerden biri görülürse anlamda bir değişiklik olmaz.

Birbirimizi sorduk: Me li hev pirsî

Onlar birbirleriyle görüştüler: Wan hev û du dît

Birbirinize yetiştiniz mi?: Hûn gihiştin hev

Biz birbirimizi görmüyoruz: Em hev nabînin

ALIŞTIRMALAR: Bunları Çevirin!

O kendi sözünü tuttu (E)….

Onlar kendi canlarını feda ettiler

Biz kendimizi temizledik…

Ben kendimi gördüm..

O kendi kardeşini sevdi(D).

Fatimayê bavê xwe girt:

Qaz bi refê xwe re ye:

Te paşîva xwe nexwar?…

Gel li xwe Xwedî derket….

Biz birbirimizi sevmiyoruz..

Onlar birbirinden uzaktır

Siz birbirinizi görüyor musunuz?….

Onlar birbirlerini öldürüyorlar

Me hev nas kir?……………. ……………

Ew xwişkê hev in…

Hûn li dû hev in..

Ew wek hev in

Em ji hev hez dikin.

Ek Şeklindeki Zamirler haline döndürerek Türkçeye çeviriniz

Ew firote wî?…………….. ……………

Min neşiyande wî

Tu bêje wê

Min daye wê.

Ew çûne Amedê

Em keniyane wê

We avete wî

EZBERLENMESİ GEREKEN KELİMELER

Paşîv: Sahûr

Dem: An, Zaman

Roj: Gün

Hefte: Hafta

Meh: Ay

Demsal: Mevsim

Sal: Yıl

Sedsal: Asır

Havîn: Yaz

Payîz: Sonbahar

Zivistan: Kış

Bihar: Bahar

Sibe: Sabah

Berbang: Tan

Nîvro: Öğle

Berêvar: İkindi

Êvar: Akşam

Şev: Gece

Hirç: Ayı

Beraz: Domuz

Ker: Eşek

Rovî: Rovî

Xezal: Ceylan

Peskovî:Geyik

Çile: Ocak

Sibat: Şubat

Adar: Mart

Nîsan: Nisan

Gulan: Mayıs

Hezîran: Haziran

Temûz: Temmuz

Tebax: Ağustos

Îlon: Eylül

Cotmeh: Ekim

Mijdar: Kasım

Kanûn: Aralık

GEÇEN DERSİN CEVAPLARI:

Pisîka min çû: Benim kedim gitti

Kûçikên te kanên?: Köpeklerin nerede?

Paceya wî sor e: Onun penceresi kırmızıdır

Derziya wê şikiya: Onun iğnesi kırıldı

Şekirê me qediya: Şekerimiz bitti

Gelê Kurd jîr e: Kürt halkı akıllıdır

Baxçê wan nexweş e: Bahçeleri güzel değildir

Kovara we kîjan e?: Sizin derginiz hangisidir?

Evimiz güzeldir: Mala me xweş e

Ayakkabın var mı?: Solê te heye?

Onun defterleri yırtık (E): Defterên wî perçekirîne

Onun elbisesi güzel (D): Cilê wê xweşik e

Ülkemiz cennet gibidir:Welatê me we bihişt e

Bizim atımız var: Hespê me heye

Caminiz çok güzel: Mizgefta we pirr xweş e

Onların develeri var: Heştirên wan hene

  • DERS-6…

ZAMİRLER-5

7- Bileşik Zamirler (Cînavkên Lihevxistî)

Bileşik Zamirler türemiş zamirlerdir.Bileşik Zamirler ‘bi’ ‘li’ ‘ji’ ‘di’ edatları, ‘ê’ ek zamiri ve yakınlaştırma zamirlerinden olan ‘hev’, ‘êk’ zamirlerinin birleşmesiyle oluşur. Geçen dersimizde ek zamiri ve yakınlaştırma zamirlerini görmüştük. Bu dersimizi de onun ışığında takip edersek daha faydalı olacaktır. Bileşik zamirler sadece 3. tekil şahsın yerini alırlar. Yani ‘Wî’ (E için O) ve ‘Wê’ (D için “O”)nın yerini alırlar. Geçen ders “ek şeklindeki zamir”de anlatıldığı gibi, burada da süreç içerisinde bazı sözcüklerin değiştiği görülüyor.

1-) Ji Kürtçe’de edattır. Çıkma halindedir. Yani Türkçe’deki ‘den’ halidir. Demek ki Türkçe’deki ‘den’ yerine ‘ji’ kullanacağız. ‘Ji’ dan sonra ‘wî’ veya ‘wê’ gelirse ‘jê’ diye yazılır ve okunur.

Ben Ali’den istedim: ‘Min ji Elî xwest.’ Burada Elî yerine ‘Wî’ kullandığımızda yani; Ben Ondan (Ali’den) istedim: ‘Min ji wî xwest’ şeklini alır. Ji ile wî yan yana geldiğinde ise artık ‘jê’ diye okunur. “Min jê xwest.”

Biz Ayşe’den aldık : Me ji Eyşe girt. Burada Eyşê yerîne ‘Wê’ kullandığımızda yani; Biz O’ndan aldık: ‘Me ji wê girt.’ Ji ile Wê yan yana geldiğinde ise artık ‘jê’ diye okunur. ‘Me jê girt’

2-) ‘Bi’ edatı. ‘Bi’ edatı Türkçe’de ile anlamını da verir. ‘bi’ edatından sonra ‘Wî’ veya ‘Wê’ gelirse ‘pê’ diye yazılır ve okunur edilir.

Ben onun ile konuşmuyorum: ‘Ez bi wî/wê re napeyîvim’, yanî ‘ez pê re napeyîvim’

Sen arabayla gel!: ‘Tu bi erebê re were,’ Erebe yerine ‘Wê’ yani ‘O’ kullandığımızda; “tu bi wê re were” halini alır. Bileşik zamir şeklinde yazmak istersek; ‘tu pê re were’ şeklinde yazılabilir.

3-) ‘Di’ edatı Türkçe’de içinde bulunma halini ifade eder. Türkçe’deki ‘de’ dir. ‘Di’ edatı ‘Wî’ veya ‘Wê’ ile beraber bulunursa ‘tê’ olarak yazılıp ve okunabilinir.

Babam evdedir (evin içindedir): Bavê min di mal de ye yani ‘bavê min tê de ye’. Burada ‘mal’ yani Türkçe karşılığı ‘ev’ 3. tekil durumdadır.

4-) ‘Li’ edatı Türkçe de ki bulunma halini ve belirtme halini ifade eder. Aynı şekilde ‘li’ dan sonra 3. tekil gelirse “lê” halini alabilir.

O orada oturdu: Ew li wir rûnişt. Wir yerine ‘wî/wê’ bırakılırsa; Ew lê rûnişt şeklini alır.

Ben onu dövdüm: Min li wî/wê xist’ bu da; “Min lê xist” şeklinde okunabilir.

NOT: 3. Tekil durum, illa şahıs zamiri olmayabilir. Bir nesne de olabilir. ÖRN: ‘Min lê xist’ cümlesinde “min li wî/wê xist” olabileceği gibi, ‘Min li topê xist’ de olabilir. Yani vurulan bir ‘top’ ta olabilir, ‘duvar’ da olabilir, ‘orası’ olabilir.

8- Bağlaç Zamiri (Cînavka Girekî)

Bağlaç zamiri iki cümleyi veya özel isimleri birbirine bağlar. Bağlaç zamiri bazı yerlerde özne bazı yerlerde nesne görevi görür. Her zaman olduğu gibi ayrıntılarına inmemeye çalışacağız. Kürtçe’deki bağlaç zamiri ‘ku’ dur. Ama onu tamlayan yani bir önceki cümleye bağlamaya yarayan isim takısıyla beraber kullanılır. Bu takı Kürtçe’de erkek-dişi farklılığı bulunduğundan dişil ve eril kelimelerde değişir. Ayrıca çoğul ve tekil ayırımı da vardır. Bu temelde Kürtçe’de 3 bağlaç zamiri ortaya çıkar. Bunlar:

Ê ku, A ku, Ên ku. Daha önceki derslerimizde de gördüğümüz gibi ‘ê’ takısı Erilliği (E), ‘a’ Dişilliği (D) gösterir. ‘ên’ takısı da çoğulluğu gösterir. ‘ku’ bağlacı Türkçe’ye de geçmiştir. Ama Kürtçe’deki kadar farklı fonksiyonları yoktur. Türkçe’ye ‘ki’ olarak geçmiştir.

O (D) kaybolandır: Ew a ku wenda bîbû ye. Burada ki ‘a’ takısı onun dişi olduğunu gösterir.

Onlar ki Saidlerdendir: Ew ên ku ji Seîdan in. ‘ên’ takısı Çoğulluk ifade ediyor.

Ben telefonda olanım: Ez ê ku di telefonê da bûm. ‘ê’ takısı Erillik ifade eder.

Harabe olan ev onlarındır: Xaniyê ku xirabe ye yê wan e. ‘ê’ takısından önceki ‘y’ kaynaştırma harfidir. Bunu daha önceki dersimizde görmüştük. Eğer ‘ê’ takısından önceki harf sesli ise ‘y’ kaynaştırma harfi gelir.

Alıştırmalar:

Aşağıdaki Cümleleri Kürtçe’ye çevirdikten sonra bileşik zamirlerin farklı formlarında yazınız.

ÖRN: Ben ona dedim: Min ji wî/wê re go: Min jê re go.

Sen ondan yedin mi?:

Ali ondan büyüktür:..

Siz ağaçtan mı düştünüz?:.

Biz ona güldük:.

Eve ateş düştü:..

Siz ona bakmadınız mı?:..

Biz ona giydirdik:

Sen evin içinde misin?:

Onlar Amed’in içindedirler:

Aşağıdaki cümleleri bileşik zamirin diğer formuna dönüştürdükten sonra Türkçe’ye çeviriniz:

ÖRN: Ew boyax lê dan: Ew boyax li Wî/Wê dan : Onlar boyayı ona (duvara, kapıya) sürdüler

Em lê suwar bûn:.

Hûn lê ketin?:…

Me pê xist:..

Ew pê re çûn:..

Tu tê de yî:..

Hûn tê de nîn in:..

Xwe jê dûr kir:

Te jê hez nekir?………….. ……..

Aşağıdaki cümleleri çeviriniz

Giden benim babamdı:.

Görmediğin o muydu? (D):..

Koşanlar kim?:…

Ölenler geri gelmiyor:

Kırılan masa budur:

Çalışan bilgisayar hangisi:.

Çalan radyo küçük olanıdır:…

Ew ê ku mamoste ye:..

A ku mir neyarê me bû:..

Ên ku baz didin xort in:..

Paceya ku vekiriye ev e:.

EZBERLENMESİ GEREKEN KELİMELER

Yuvarlak: Gilover

Düz: Dûz

Büyük: Mezin

Küçük: Biçûk

Ağır: Giran

Hafif: Sivik

Şişman: Qelew

Zayıf: Lawaz

Kalın: Sitûr

İnce: Zirav

Temiz: Paqij

Kirli: Qirêj

Yumurta: Hêk

Süt: Şîr

Yün: Herî

Et: Goşt

Yoğurt: Mast

Ayran: Dew

Arpa: Ceh

Buğday: Genim

Mercimek: Nîsk

Nohut: Nok

Üzüm: Tirî

Soğan: Pîvaz

Yıldız:Sitêrk

Güneş: Roj/ Tav

Ay: Heyv

Gezegen: Rojgar

Uzay: Valahî

Dünya: Dinê/ Gerdûn

Köy: Gund

Kasaba: Bajarok

Şehir: Bajar

Mahalle: Tax

Sokak: Kuçe

Cadde: Papûr

GEÇEN DERSİN CEVAPLARI:

O kendi sözünü tuttu (E): Wî xwe feda kir

Onlar kendi canlarını feda ettiler: Wan canê xwe feda kirin

Biz kendimizi temizledik: Me xwe paqij kir

Ben kendimi gördüm: Min xwe dî

O kendi kardeşini sevdi(D): Wê ji birayê xwe hez kir

Fatimayê bavê xwe girt: Fatima babasını tuttu

Qaz bi refê xwe re ye: Kaz kendi sürüsüyledir

Te paşîva xwe nexwar?: Sen sahurunu yemedin mi?

Gel li xwe xwedî derket: Halk kendine sahip çıktı

Biz birbirimizi sevmiyoruz: Em ji hev hez nakin

Onlar birbirinden uzaktır: Ew ji hev dûr in

Siz birbirinizi görüyor musunuz?: Hûn hev dibînin

Onlar birbirlerini öldürüyorlar: Ew hev dikujin

Me hev nas kir?: Biz birbirimizi tanıdık

Ew xwişkê hev in: Onlar birbirlerinin bacılarıdır.

Hûn li dû hev in: Siz birbirinizin peşindesiniz

Ew wek hev in: Onlar birbirleri gibidirler

Em ji hev hez dikin: Biz birbirimizi seviyoruz

  • DERS-7…

ZAMİRLER-6

9- SORU ZAMİRLERİ (CÎNAVKÊN PIRSIYARÎ )

Kürtçe’de dört soru zamiri vardır.

1- ‘kî’ ve ‘kê’: Türkçe’deki ‘kim’ e karşılık gelir.

‘kî’ ve ‘kê’ nötrdür, yani cinsiyetsizdir. ‘kî’ zamiri bükümlü olmayan yani yalın zamirleri karşılar, ‘kê’ ise bükümlü zamirlere cevap olur. Bükümlü zamirler daha önceki dersimizde işlediğimiz gibi

2. grup zamir diye belirttiğimiz zamirlerdir. .

1- Kî çû Dîlokê? (Dilok’a kim gitti?) : Em çûn Dîlokê (Biz Dilok’a gittik)

2- Kê ew sêvê xwar? (o elmayı kim yedi?) : Me ew sêvê xwar (biz o elmayı yedik)

Yukarıdaki örnekte de görüldüğü gibi ‘kî’ sorusuna 1. grup zamiri ’em’ ile cevap verildi,

2.cümledeki ‘kê’ sorusuna 2. grup şahıs zamiri ‘me’ ile cevap verildi.

Ayrıca ‘kî’ ve ‘kê’ hem özne hem de nesne olarak görev görebilirler.

Kê kî dî? (Kim kimi gördü?) : wê (fatîmayê) ew (xezal) dî [ O (fatîma) onu (xezal’ı) gördü ].

Kî çû mala kê (kim kimin evine gitti) : Ew (xetîce) çû mala wî (azadî) [ O (hatice) onun (azad’ın) evine gitti]

Kürtçe’de kim zamirinin çoğulu, her iki zamirin beraber kullanılmasıyla oluşur.

kî û kî çûn?: Kimler gitti? Kê û kê gotin?: Kimler dedi?

Kî çûn, kê gotin doğru kullanım değildir. Yani çoğulluk fiil ile belirtilmez.

2- ‘çi’ ve ‘çiyê’: ‘çi’ Türkçe’deki ‘ne’ ye karşılık gelir. ‘çi’ cümle içerisinde nesne olarak yer alır.

‘çi’ nesne olarak kullanılır.

ÖRN: bêrîvanê (wê) çi da ehmed (ew)? [berivan (O) ahmed’e (O’na) ne verdi?]:

bêrîvanê (wê) pirtûk da ehmed (ew)[berîvan (O) ahmed’e (O’na) kîtap verdi].

‘çiyê’ , Kürtçe’de pratikte çok kullanılmasa da ‘ne’ cümle içerisinde özne olarak kullanıldığında, özne görevi görür. Buna göre cevaptaki özne de ‘ê’ takısı alır.

ÖRN: çiyê firiya? [ne uçtu?] : Çûkê firiya [Kuş uçtu]. çiyê baz da? [ne koştu?] :Kûçikê baz da. [Köpek koştu]

3- ‘kîjan’ : Türkçe’deki ‘hangi’ ye karşılık gelir. Bileşik bir kelimedir. ‘kî-ji-wan’ zamir ve eklerinden oluşur. ‘kîjan’ zamirinde cinsiyet farkı vardır. Nötr değildir.

Kîjanê deki ‘ê’ takısı dişillik göstergesidir. Kîjanî deki ‘î’ takısı erillik göstergesidir. Kîjanan daki ‘an’ eki çoğulluk belirtir.

ÖRN: Kîjanê xwarin xwar? (D) :Hangisi yemek yedi? Kîjanî çû nêçîrê? (E) :Hangisi ava gitti.

Kîjanan dît? :Hangileri gördü

‘Kîjan’ zamiri hem özne hem nesne olarak görev görürler. Yukarıdakiler özneye örnekti. Nesne ise:

ÖRN: Te Kîjan dît?: Sen hangisini gördün? Kîjanê (D) Kîjan têk bir?: Hangisi, hangisini yendi?

4- ‘Çend’ : Türkçe’deki karşılığı ‘kaçı’ dır. Cevabı sayıyı belirtir.

çend tênê vir? [Kaçı buraya gelecek?] : şeş têne vir [altısı buraya gelecek]

Hem özne hem nesne olarak kullanılabilirler.

ÖRN: çendan çend têk birin? [kaçı kaçını yendi?] : diduwan sisêyan têk birin [ikisi üçünü yendi]

10- BELİRTİSİZ ZAMİRLER (CÎNAVKÊN NEBINAVKIRÎ)

Bu zamirler sayı, kişi veya mekan olarak bilinmeyen şeylerin yerine kullanılır. Bazıları tekil bazıları çoğuldur. Cinsiyet anlamında nötrdürler. Kürtçe’de belirtisiz zamirler çoktur. Belirtisiz zamirler hem özne hem nesne görevi görebilirler. Biz isimlerini ve anlamlarını verip birkaç örnekle yetineceğiz.

ÖRN: yek:biri, her yek: her biri, yek kes; birisi, kes:kimse, herkes: herkes, tişt/ewk:şey, tu/hîç: hiç, filan:falan, bêvan:filan, çend: kaç, her:her, hemî/hemû/giş/tev:hepsi/tüm/bütün, hin/hinek:bazı, çendek:birkaç, gellek:birçok/bir sürü

Tu car neçûye kar?: hiçbir zaman işe gitmemiş mi? Kesek bi wî nikare: kimse onu yenemez.

Herkes çû malê: herkes eve gitti. Gellek car ez li te geriyam: çok defa seni aradım.

Hemiyê wan xwarin: onların hepsi yedi. Çendek çûn û hatin: birkaçı gidip geldi

ALIŞTIRMALAR

Aşağıdaki soruları ve cevaplarını beraber çeviriniz.

ÖRNEKLER:

Kim (Alî) kime (Veli) vurdu?: kî (Elî) li kê (Welî) xist?: O (Ali) onu (Weliyi) vurdu: ew (Elî) li wî (Weliyî) xist

Ne (at) eve geldi?: çiyê hat malê?: At eve geldi: Hespê hat malê Kaçı kaçına baktı:

çend li çendan mêze kirin?: Beşi üçüne baktı. Pêncan li sisiyan mêze kirin

Kim kimi rüyada gördü?: Kim buraya gelebilir?: Kim Newrozu kutluyor?:

Kime araba verdiler?: Kimler Amed’e gidecek?: Kimleri görmediniz?:

Kimlere elbise aldınız?: Kimlerden borç aldınız?: Azad ne okuyor?:

Bawer ne getirdi?: Siyabend ne yiyor?: Zozan ne dedi?:

Suda ne yüzüyordu?: Ne başak verdi?: Ne gelmedi?:

Ne çocuğa tekme attı?: Hangisi dama çıktı? (D): Hangisi iyi değil? (E):

Hangisini seviyorsun? (E): Hangisine elma verdin? (D): Hangileri daha olgun?:

Hangilerinden aldın?: Hangisi (E) hangisine (E) ders verdi?:

Hangileri Mizgîn okuyor?: Kaçı gitti?: Kaçını sordunuz?

Kaçına elbise aldınız? Kaçı okula gidiyor? Kaçı kaçını gördü?

Kaçının evi var? Kaçından kaçını saydınız? Kaçı aç, kaçı tok?

Aşağıdaki cümleleri çeviriniz

Yekê sêva min xwariye: Tu kes tu car karek wusa nake: Tu qet çûyî Amedê?:

Hin mirov baş in: Gellek mal û mulkê wê heye: Ew her dem li dikana xwe ye?:

Li vir her tişt buha ye: Çend donim erdê min heye: Filan kes nehat dawetê:

Divê herkes Mizgîn bixwîne: Tu herdem nikarî bazdî:

Gazî hemî merivên xwe nekiriye?: Her yek çend kîlo tên? Li mal tu tişt tune:

EZBERLENMESİ GEREKEN KELİMELER:

Dîlok: Antep Xarpêt:Elazığ Agirî: Ağrı Amed: Diyarbakır Erzingan: Erzincan Sêwas: Sivas

Dêrsim: Tunceli Çewlik: Bingöl Êlih: Batman Ruha: Urfa Semsûr: Adıyaman Çolemêrg: Hakkari

Qertaf: Ek Parkît: Sonek Pêrkît: Önek Rastnivîs: İmla Lêker: Fiil Rêziman: Dilbilgisi

Wêje: Edebiyat Çand: Kültür Dîrok: Tarih Hest: Duygu Ramanüşünce Erdnîgarî:Coğrafya

Temen:Yaş/ömür Pitik: Bebek Zarok: Çocuk Ciwan:Genç Extiyar/Pîr: Yaşlı Xort:Genç/delikanlı

Çiya: Dağ Derya: Deniz Deşt: Ova Çem/Robar:Nehir Zozan: Yayla Gir:Tepe

GEÇEN DERSİN CEVAPLARI:

Aşağıdaki Cümleleri Kürtçe’ye çevirdikten sonra bileşik zamirlerin farklı formlarında yazınız.

ÖRN: Ben ona dedim: Min ji wî/wê re go: Min jê re go.

Sen ondan yedin mi?: Te ji wî/wê xwar : Te jê xwar.

Ali ondan büyüktür: Elî ji wî mezintir e: Elî jê mezintir e

Siz ağaçtan mı düştünüz?: Hûn ji darê ketin?: Hûn jê ketin.

Biz ona güldük: Em bi wî/wê keniyan: Em pê keniyan.

Eve ateş düştü: Agir bi malê ket: Agir pê ket.

Siz ona bakmadınız mı?: We li wî/wê mêze nekir?: We lê mêze nekir?

Biz ona giydirdik: Me li wî/wê kir: Me lê kir.

Sen evin içinde misin?: Tu di malê de yî?: Tu tê de yî?

Onlar Amed’in içindedirler: Ew di nav Amedê de ne: Ew tê de ne.

Aşağıdaki cümleleri bileşik zamirin diğer formuna dönüştürdükten sonra Türkçe’ye çeviriniz:

ÖRN: Ew boyax lê dan: Ew boyax li Wî/Wê dan: Onlar boyayı ona (duvara, kapıya) sürdüler

Em lê suwar bûn: Em li wî/wê (hesp) suwar bûn: Biz ona (ata) bindik.

Hûn lê ketin?: Hûn li wî/wê (mêrik) ketin?: Siz ona (adama) çarptınız mı?

Me pê xist: Me bi wî/wê (zava) xist: Onlar ona (damada) taktılar.

Ew pê re çûn: Ew bi wî/wê (bavê xwe) re çûn: Onlar onunla (babalarıyla) gittiler.

Tu tê de yî: Tu di nava wî/wê (bexçe)de yî: Sen onun (bahçenin) içindesin

Hûn tê de nîn in: Hûn di nava wî/wê (erebe) de ne: Siz onun (arabanın) içindesiniz

Xwe jê dûr kir: Xwe ji wî/wê dûr kir: Kendilerini ondan uzat tuttular

Te jê hez nekir?: Te ji wî/wê hez nekir?: Sen onu sevmedin mi?

Aşağıdaki cümleleri çeviriniz

Giden benim babamdı: Ê ku çû bavê min bû Görmediğin o muydu? (D): A ku te nedî ew bû?

Koşanlar kim?: Ên ku baz didin kî nin? Ölenler geri gelmiyor: Ên ku mirine, paşde nayên.

Kırılan masa budur: Maseya ku şikiya ev e? Çalışan bilgisayar hangisi: Kompîtûra ku dixebite kîjan e.

Çalan radyo küçük olanıdır:Radyoya ku dixebite ya biçûk e. Ew ê ku mamoste ye: O, öğretmen olandır.

A ku mir neyarê me bû: O ölen bizim düşmanımızdı. Ên ku baz didin xort in: Koşanlar gençlerdir.

Paceya ku vekiriye ev e: Açık olan pencere budur…

  • DERS-8…

ZAMİRLER-7

Bitişik zamirler iki gruptur.

1. grup: im, î, e, in ekleridir.

2. grup: me, yî, ye, ne ekleridir.

1. grup ile 2. grup arasındaki farksonuna geldikleri kelimenin son harfinin sesli veya sessiz olmasından kaynaklanıyor. Sonuna geldikleri kelimenin son harfi sessiz ise 1. grup bitişik zamirler, sesli ise ikinci grup bitişik zamirler kullanılır. 1. grubun da, 2. grubun da çoğul şahısların ekleri aynıdır.

Bitişik zamirler isim ve sıfatlardan ayrı yazılır fakat fillerle kullanıldıklarında bitişik yazılır.

1. grup bitişik zamirleri isim ve sıfatlara örnek olarak:

Ez im

Ez leşker im : Ben askerim.

Ez rind im : Ben güzelim.

Tu yî

Tu xort î : Sen gençsin.

Tu jin î : Sen kadınsın.

Ew e

Ew baş e? : O iyidir.

Ew karker e : O işçidir.

Em in

Em Kurd in : Biz Kürdüz.

Em dirêj in : Biz uzunuz.

Hûn in

Hûn kin in? : Siz kısa mısınız?

Hûn xizan in : Siz fakirsiniz

Ew in

Ew hunermend in : Onlar sanatçıdır.

Ew xwendekar in : Onlar Öğrencidir.

Yukarıdaki örneklerde ‘Tu yî’ de asıl olan ‘yî’ değil ‘î’ dir. Ancak ‘Tu’ kelimesinin sonundaki harf sesli olduğundan ‘y’ kaynaştırma harfi gelmiştir.

1. grup bitişik zamirleri fiillere örnek olarak:

Ez kar dikim: Ben iş yapıyorum.

Ez naçim gund: Ben köye gitmiyorum.

Tu kar dikî: Sen iş yapıyorsun.

Tu naçî gund: Sen köye gitmiyorsun.

Ew kar dike: O iş yapıyor.

Ew naçe gund: O köye gitmiyor.

Em kar dikin: Biz iş yapıyoruz.

Em naçin gund: Biz köye gitmiyoruz

Hûn kar dikin: Siz iş yapıyorsunuz.

Hûn naçin gund: Siz köye gitmiyorsunuz.

Ew kar dikin: Onlar iş yapıyorlar.

Ew naçin gund: Onlar köye gitmiyorlar.

2. grup bitişik zamirleri isim ve sıfatlara örnek olarak:

Ez mamoste me: Ben öğretmenim.

Ez gurî me: Ben kelim

Tu zana yî: Sen bilginsin.

Tu canî yî: Sen canisin

Ew berberî ye: O berberidir.

Ew deştî ye: O ovalıdır (ova tarafındandır)

Em Amedî ne: Biz Amedliyiz.

Em biyanî ne: Biz yabancıyız.

Hûn bende ne: Siz kölesiniz.

Hûn bira ne?: Siz kardeş misiniz?

Ew cîngene ne: Onlar çingenedir.

Ew seyda ne: Onlar seydadır.

2. grup bitişik zamirleri fiillere örnek olarak:

Min tu dîtî: Ben seni gördüm.

Min tu bexşandî: seni bağışladım.

Te ew dît: Sen onu gördün.

Te em bexşandin?: sen bizi bağışladın mı?

Wî em dîtin: O (er) bizi gördü.

Wî ez nebexşandim: O (er) bizi bağışlamadı.

Wê hûn dîtin O(d) sizi gördü.

Wê ew bexşand: O (d) onu bağışladı.

Me ew dîtin: Biz onları gördük.

Me hûn bexşandin: Biz sizi bağışladık

We ez dîtim: Siz beni gördünüz.

We ew bexşandin: siz onları bağışladınız.

Wan tu dîtî: Onlar seni gördüler.

Wan ew bexşandin: onlar onu bağışladılar.

Örneklerde de görüldüğü gibi özne ile nesne aynı grup şahıs zamirlerinden oluşamaz. (2. dersimizde işlediğimiz şahıs zamirlerinden hangilerinin hangi gruba ait olduğunu görebilirsiniz.) Bitişik zamir eki nesneye göre belirlenir.

Kürtçe’de bitişik zamirlerin ekleri bunlardır, kullanım şekilleri de bunlardır. Bazı yörelerde kullanılan şekil yanlıştır. Ez dixwime, hûn dikine, tu dixwiye, em radibine, ew diçî, ew diçiye gibi kullanımlar yanlıştır.

ALIŞTIRMALAR

Aşağıdaki cümleleri çeviriniz:

Ez cotkar im Tu kor î

Ew misliman e? Em azad in

Hûn ne egîd in Ew delal in

Ez Wanî me. Tu ne çiyayî yî?

Ew ne beredayî ye Em canfeda ne.

Hûn wek rovî ne Ew perî ne?

Ben hastayım Sen terzi misin?…

O kahramandır Biz şişman değiliz.

Siz bekar değilsiniz Onlar delidirler.

Ben dağlıyım. Sen Erzurumlusun

O solaktır Biz beyaz değiliz

Siz oruçlu musunuz?… Onlar şehirlidir.

Ben yiyorum Sen yiyiyorsun..

O yiyiyor. Biz yiyiyoruz.

Siz yiyiyorsunuz Onlar yiyiyorlar

Aşağıdaki boşluğu doğru zamir eki ile doldurunuz

Min tu girt. Te ew girt.

Wî em girt. Wê hûn girt.

Wan tu girt. We ez girt..

Me ew girt.

EZBERLENMESİ GEREKEN KELİMELER

Derew : Yalan Rast: Doğru/Sağ

Çep : Sol Mal: Ev

Xewn : Rüya Pîroz: Kutlu

Cil : Elbise Deyn: Borç

Birçî : Aç Têr: Tok

Buha : Pahalı Erzan: Ucuz

Weşî : Başak Mirov: İnsan

Dikan : Dükkan Bazdan: Koşmak

Masî : Balık Kurt: Kurm

Sor : Kırmızı Kesk: Yeşil

Şîn : Mavi Zer: Sarı

Kinûşk : Pembe Çakar: Kahverengi

Sipî : Beyaz Reş: Siyah

Xemrî : Mor Binefşgon: Menekşe

Şaşî : Hata Xeter: Tehlike

GEÇEN DERSİN CEVAPLARI

Aşağıdaki soruları ve cevaplarını beraber çeviriniz.

ÖRNEKLER;

Kim (Alî) kime (Veli) vurdu? : Kî (Elî) li kê (Welî) xist? – O (Ali) onu (Weliyi) vurdu : Ew (Elî) li wî (Weliyî) xist

Ne (at) eve geldi? : Çiyê hat malê? – At eve geldi : Hespê hat malê

Kaçı kaçına baktı? : Çend li çendan mêze kirin? – Beşi üçüne baktı : Pêncan li sisiyan mêze kirin

Kim kimi rüyada gördü? : Kî kê di xewn de dî? – O (Ayşe), beni rüyada gördü : Wê (eyşê) min di xewn de dî;

Kim buraya gelebilir? : Kî dikare were vir? – O (Hatice) buraya gelebilir : Ew (Xetîce) dikare were vir

Kim Newrozu kutluyor? : Kî newrozê pîroz dike? – Biz newrozu kutluyoruz : Em newrozê pîroz dikin.

Kime araba verdiler? : Erebê dan kê? – Arabayı onlara (çocuklara) verdiler : Erebê dan wan (zarokan)

Kimler Amed’e gidecek? : Kî û kî wê herin Amedê? – Biz ve siz gideceğiz : Em û hûn ê herin Amedê

Kimleri görmediniz? : We kê û kê nedît? – Onları (Berivanları) görmedik : Me ew (Berîvan û wan) nedîtin

Kimlere elbise aldınız? : We ji kî û kî re cilan sitend – Ona (Aliye) ve ona (Azada) elbise aldık : Me ji wî (Eliyî) û wî (azadî) re cilan sitend

Kimlerden borç aldınız? : We ji kî deyn girt? – Biz ondan (Berfînden) borç aldık : Me ji wê (Berfînê) deyn girt

Azad ne okuyor? : Azad çi dixwîne? – Azad onu (kitabı) okuyor : Azad wê (pirtûkê) dixwîne

Bawer ne getirdi? : Bawer çi anî? – Bawer onu (Eşeği) getirdi : Bawer wî (Kerê) anî

Siyabend ne yiyor? : Siyabend çi dixwe? – Siyabend onu (elmayı) yiyor : Siyabend wê (sêvê) dixwe

Zozan ne aldı? : Zozan çi girt? – Zozan onu (kaşığı) aldı : Zozan wê (kefçiyê) girt

Suda ne yüzüyordu? : Çiyê di avê de soberî dikir? – O (balık) suda yüzüyordu : Wê (Masiyê) di avê de soberî dikir

Ne başak verdi? : Çiyê weşî da? – O (buğday) başak verdi : Wî (Genimî) weşî da

Ne gelmedi? : Çiyê nehat? – O (kedi) gelmedi : Ew (Pisîk) nehat

Ne çocuğa tekme attı? : Çiyê pîn li zarok xist – O (at) çocuğa tekme attı : Wî (Hespê) pîn li zarok xist

Hangisi dama çıktı? (D) : Kîjanê derket serê xanî? – Büyüğü (hêlîn) dama çıktı : A mezin (Hêlîn) derket ser xanî

Hangisi iyi değil? (E) : Kîjanî ne baş e? – Ortadaki iyi değil : Ê navîn (Zerdan) ne baş e.

Hangisini seviyorsun? (E) : Tu ji kîjanî hez dikî? – Esmer olanı seviyorum : Ez ji yê esmer (Ehmedî) hez dikim

Hangisine elma verdin? (D) : Te sêv da kîjanê? – Küçüğüne elma verdim : Min sêvê da ya biçûk (Xezalê)

Hangileri daha olgun? : Kîjanan zêdetir gihiştîne? – Kırmızılar daha olgun : Ên sor zêdetir gihiştî ne

Hangilerinden aldın? : Te ji kîjanan girt? – İyilerinden aldım : Min ji yên baş girt

Hangisi (E) hangisine (E) ders verdi? : Kîjanî fêr da kîjanî? – Şêrkoh, Osmana ders verdi : Şêrkohî fêra Osman da

Hangileri Mizgîn okuyor? : Kîjanan Mizgînê dixwînin? – Okumayı sevenler Mizgîn okuyor : Ên ji xwendinê hez dikin Mizgînê dixwînin

Kaçı gitti? : Çend çûn? – Dördü gitti : Çaran çûn

Kaçını sordunuz? : Te çendan pirsî? – İkisini sordum : Min diduwan pirsî

Kaçına elbise aldınız? : We çendan re cil girt? – Yedisine elbise aldım : Min heftan re cil girt

Kaçı okula gidiyor? : Çend diçin dibistanê? – Elli beşi okula gidiyor : Pêncî û pêncan diçin dibistanê

Kaçı kaçını gördü? : Çend çendan dîtin? – Dördü ikisini gördü : Çaran diduwan dît

Kaçının evi var? : Mala çendan heye? – Altısının evi var : Mala şeşan heye

Kaçından kaçını saydınız? : We çendan çend jimartin? – Doksanından yetmişini saydık : Me notan heftê jimartin

Kaçı aç, kaçı tok? : Çend birçîne çend têr in? – Dördü tok beşi aç : Çar birçîne sisê têr in

Aşağıdaki cümleleri çeviriniz

Yekê sêva min xwariye ; Birisi elmamı yemiş

Tu kes tu car karek wusa nake ; Hiç kimse hiçbir zaman böyle bir şey yapmaz

Tu qet çûyî Amedê? ; Sen hiç Amed’e gittin mi?

Hin mirov baş in ; Bazı insanlar iyidir

Gellek mal û mulkê wê heye ; Onun çokça malı mülkü var

Ew her dem li dikana xwe ye? ; O hep dükkanındadır

Li vir her tişt buha ye ; Orada her şey pahalıdır

Çend donim erdê min heye ; Benim birkaç dönüm tarlam var

Filan kes nehat dawetê ; Falanca düğüne gelmedi

Divê herkes Mizgîn bixwîne ; Bütün akrabalarını çağırmamış

Her yek çend kîlo tên? ; Her biri kaç kilo gelir

Li mal tu tişt tune ; Evde hiçbir şey yok

  • DERS-9…

KÜRTÇEDE ZAMANLAR-1

Kürtçe de dört zaman vardır.

1-ŞİMDİKİ ZAMAN (DEMA NIHA)

2-GELECEK ZAMAN (DEMA BÊ / DEMA DAHATÛ)

3-YAKIN GELECEK ZAMAN (DEMA BÊ /DEMA DAHATÛ YA NÊZÎK)

4-GEÇMİŞ ZAMAN (DEMA BORÎ)

1-ŞİMDİKİ ZAMAN (DEMA NIHA)

Şimdiki zaman adından da anlaşılacağı gibi şu içerisinde bulunulan zamanda yapılan iş veya bulunulan durumu ifade eder. Kürtçe de şimdiki zamanı belirten ek ‘di’ önekidir. Ayrıca fiil bitişik zamirî ekini de alır. Bitişik zamirleri geçen derste görmüştük.

Ez dikim: Ben yapıyorum

Tu dikî: Sen yapıyorsun

Ew dike: O yapıyor

Em dikin: Biz yapıyoruz

Hûn dikin: Siz yapıyorsunuz

Ew dikin: Onlar yapıyorlar

Ez dixwim: Ben yiyiyorum

Tu dixwî: Sen yiyiyorsun

Ew dixwe: O yiyiyor

Em dixwin: Biz yiyiyoruz

Hûn dixwin: Siz yiyiyorsunuz

Ew dixwin: Onlar yiyiyorlar

Ez digrim: Ben kapatıyorum

Tu digrî: Sen kapatıyorsun

Ew digre: O kapatıyor

Em digrin: Biz kapatıyoruz

Hûn digrin: Siz kapatıyorsunuz

Ew digrin: Onlar kapatıyor

Fiilin başına ‘di’ önekini getirerek oluşturulur. Kürtçe’de birçok yardımcı fiil vardır. Bu yardımcı fiillerin bulunduğu eylemlerde zaman çekimleri farklı olur. İster bileşik, ister türemiş fiil olsun, bu tür fiillerde ‘di’ öneki esas fiil ile yardımcı fiil arasına konur. “Rakirin, vêxistin, dagirtin fillerini örnek olarak verecek olursak:

Ez radikim: Ben kaldırıyorum

Tu radikî: Sen kaldırıyorsun

Ew radike: O kaldırıyor

Em radikin: Biz kaldırıyoruz

Hûn radikin: Siz kaldırıyorsunuz

Ew radikin: Onlar kaldırıyorlar

Ez vêdixim: Ben içiyorum

Tu vêdixî: Sen içiyorsun

Ew vêdixe: O içiyor

Em vêdixin: Biz içiyoruz

Hûn vêdixin: Siz içiyorsunuz

Ew vêdixin: Onlar içiyorlar

Ez dadigrim: Ben dolduruyor

Tu dadigrî: Sen dolduruyorsun

Ew dadigre: O dolduruyor

Em dadigrin: Biz dolduruyoruz

Hûn dadigrin: Siz dolduruyorsunuz

Ew dadigrin: Onlar dolduruyorlar

Yukarıdaki örneklerde verilen fiillerin başındaki esas fiiller kendi başlarında kullanıldıklarında hiçbir anlamları yoktur. Bunlar bileşik fiillerdir. Bir tür bileşik filler dışında isim ve fiillerden oluşan bileşik fiiller de vardır bunların çekimlerini de “barkirin, maf xwarin, jangirtin” fiilleri üzerinden yaparsak:

Ez bar dikim: Ben yüklüyorum

Tu bar dikî: Sen yüklüyorsun

Ew bar dike: O yüklüyor

Em bar dikin: Biz yüklüyoruz

Hûn bar dikin: Siz yüklüyorsunuz

Ew bar dikin: Onlar yüklüyorlar

Ez maf dixwim: Ben hak yiyorum

Tu maf dixwî: Sen hak yiyorsun

Ew maf dixwe: O hak yiyor

Em maf dixwin: Biz hak yiyoruz

Hûn maf dixwin: Siz hak yiyorsunuz

Ew maf dixwin: Onlar hak yiyorlar

Ez jan digrim: Ben sancılanıyorum

Tu jan digrî: Sen sancılanıyorsun

Ew jan digre: O sancılanıyor

Em jan digrin: Biz sancılanıyoruz

Hûn jan digrin: Siz sancılanıyorsunuz

Ew jan digrin: Onlar sancılanıyorlar

Şimdiki zamanın olumsuzu ise ‘di’ önekinin yerine ‘na’ getirme ile elde edilir. Başka hiç bir eyleme gerek yoktur.

Ez betal nakim: Ben iptal etmiyorum

Tu betal nakî: Sen iptal etmiyorsun

Ew betal nake: O iptal etmiyor

Em betal nakin: Biz iptal etmiyoruz

Hûn betal nakin: Siz iptal etmiyorsunuz

Ew betal nakin: Onlar iptal etmiyorlar

Ez baz nadim: Ben koşmuyorum

Tu baz nadî: Sen koşmuyorsun

Ew baz nade: O koşmuyor

Em baz nadin: Biz koşmuyoruz

Hûn baz nadin: Siz koşmuyorsunuz

Ew baz nadin: Onlar koşmuyorlar

2-GELECEK ZAMAN (DEMA BÊ/ DEMA DAHATÛ)

Gelecekte yapılması düşünülen iş veya gelecekte olması beklenen durumu ifade eder. Yani henüz bu olay gerçekleşmemiş veya bu durum içerisinde bulunulmamaktadır. Kürtçe’de gelecek zamanı gösteren ekler; “-ê, dê, wê” dir. Gelecek zamanda fiilin önüne ‘bi’ öneki getirilerek gelecek zaman oluşturulur. ‘Bi’ öneki şimdiki zamanın fiil köküne eklenir. Şimdiki zamandaki ‘di’ önekini kaldırıp yerine ‘bi’ getirirsek gelecek zamana dönüşür. Ayrıca yine şimdiki zamanda olduğu gibi yardımcı fiillerle oluşturulan bileşik veya türemiş fiilerde de durum aynıdır. ‘di’yı kaldırır yerine ‘bi’yı eklersek (tabi -ê, wê, dê eklerini unutmadan) gelecek zamanı oluşturmuş oluruz.

Ezê bikim: Ben yapacağım

Tuyê bikî: Sen yapacaksın

Ewê bike: O yapacak

Emê bikin: Biz yapacağız

Hûnê bikin:Siz yapacaksınız

Ewê bikin: Onlar yapacaklar

Ezê bixwim: Ben yiyeceğim

Tuyê bixwî: Sen yiyeceksin

Ewê bixwe: O yiyecek

Emê bixwin: Biz yiyeceğiz

Hûnê bixwin: Siz yiyeceksiniz

Ewê bixwin: Onlar yiyecekler

Ezê dabigrim: Ben yükleyeceğim

Tuyê dabigrî: Sen yükleyeceksin

Ewê dabigre: O yükleyecek

Emê dabigrin: Biz yükleyeceğiz

Hûnê dabigrin: Siz yükleyeceksiniz.

Ewê dabigrin: Onlar yükleyecekler.

Olumsuz hali ise ‘bi’ yerine ‘ne’ konulmasıyla elde edilir.

Ezê negrim: Ben kapatmayacağım

Tuyê negrî: Sen kapatmayacaksın

Ewê negre: O kapatmayacak

Emê negrin: Biz kapatmayacağız

Hûnê negrin: Siz kapatmayacaksınız

Ewê negrin: Onlar kapatmayacaklar

Ezê ranexînim: Ben sermeyeceğim

Tuyê ranexînî: Sen sermeyeceksin

Ewê ranexîne: O sermeyecek

Emê ranexînin: Biz sermeyeceğiz

Hûnê ranexînin: Siz sermeyeceksiniz

Ewê ranexînin: Onlar sermeyecekler

‘Dê’ bazı yörelerde kullanılır ve ‘-ê’ yerine kullanılır. Ayrıca ‘wê’ nin kullanıldığı yerlerde de ‘dê’ kullanılabilinir. Yazılma açısından ‘Dê’ ve ‘wê’ nin ‘-ê’den farkı başındaki kelimeden ayrı yazılmalarıdır. ‘dê’ ve ‘wê’ yî de birkaç örnekte kullanalım.

Ez dê bimrim: Ben öleceğim

Tu dê werî: sen geleceksin

Ew dê baz bide: O koşacak

Em dê negihijin: Biz yetişemeyeceğiz

Hûn dê herin: Siz gideceksiniz

Ew dê bizivirin: Onlar dönecekler

Kevok wê azad bifirin: Güvercinler özgürce uçacak

Mar wê biteve de: Yılan seni sokacak

Roj wê derkeve: Güneş doğacak

Em jî wê rojek bimrin: biz de bir gün öleceğiz.

ALIŞTIRMALAR:

Aşağıdaki fiilleri altta verdiğimiz örnek çerçevesinde şimdiki zaman ve gelecek zamana göre çekimleyiniz ve Türkçe karşılığını yazınız.

Rabûn (kalkmak), sitendin (satın almak), nimêj kirin (namaz kılmak), firîn (uçmak),

birîn (kesmek), nîşandan (göstermek), kuştin (öldürmek), derketin (çıkmak)

Ez dibînim: Ben görüyorum Tu Ew..

Ez nabînim: Ben görmüyorum Tu Ew..

Ezê bibînim: Ben göreceğim Tu Ew..

Ezê nebînim: Ben görmeyeceğim Tu Ew..

EZBERLENMESİ GEREKEN KELİMELER

Taştê: Kahvaltı Navroj: Öğle Yem.

Şîv: Akşam Yem. Paşîv: Sahur

Şewitîn: Yanmak Gerîn: Dolaşmak

Birin: Götürmek Anîn: Getirmek

Kirin: Yapmak Şewutandin: Yakmak

Mêrdîn: Mardin Sêrt: Siirt

Bidlîs: Bitlis Şirnex: Şırnak

Qers: Kars Wan: Van

Zebeş: Karpuz Petêx: Kavun

Hirmî: Armut Biyok: Ayva

Hinar: Nar Arûng/Êrûg: Erik

Gir: İri Hûrik: Minik

Nêz: Yakın Dûr: Uzak

Pêşeroj: Gelecek Paşeroj: Geçmiş

Beden: Vücut Serî: Baş

Çav: Göz Poz: Burun

Dev: Ağız Ziman: Dil

Xwirînî: Kahvaltı öncesi atıştırma

GEÇEN DERSİN CEVAPLARI

Aşağıdaki cümleleri çeviriniz:

Ez cotkar im : Ben çiftçiyim.

Tu kor î : Sen körsün.

Ew misliman e?: O müslümandır.

Em azad in : Biz özgür değiliz.

Hûn ne egîd in : Siz yiğit değilsiniz.

Ew delal in : Onlar güzel değiller.

Ez Wanî me : Ben Vanlıyım.

Tu ne çiyayî yî? : Sen dağlı değil misin?

Ew ne beredayî ye : O başıboş değil.

Em canfeda ne : Biz fedaiyiz.

Hûn wek rovî ne : Siz tilki gibisiniz.

Ew perî ne? : Onlar peri mi?

Ben hastayım : Ez nexweş im.

Sen terzi misin? : Tu derzîvan î

O kahramandır : Ew Leheng e

Biz şişman değiliz : Em ne qelew in. (qelew nîn in)

Siz bekar değilsiniz : Hûn ne ezeb in. (ezeb nîn in)

Onlar delidirler : Ew dîn in.

Ben dağlıyım : Ez çiyayî me.

Sen Erzurumlusun : Tu Erziromî yî.

O solaktır : Ew çepo ye.

Biz beyaz değiliz : Em ne sipî ne. (sipî nîn in)

Siz oruçlu musunuz? : Hûn bi rojî ne.

Onlar şehirlidir : Ew bajarî ne.

Ben yiyorum : Ez dixwim.

Sen yiyiyorsun : Tu dixwî.

O yiyiyor : Ew dixwe.

Biz yiyiyoruz : Em dixwin.

Siz yiyiyorsunuz : Hûn dixwin.

Onlar yiyiyorlar : Ew dixwin.

Aşağıdaki boşluğu doğru zamir eki ile doldurunuz.

Min tu girtî: Ben seni yakaladım

Te ew girt : Sen onu yakaladın

Wî em girtin: O (er) bizi yakaladı

Wê hûn girtin: O (d) sizi yakaladı

Wan tu girtî : Onlar seni yakaladı

We ez girtim: Siz beni yakaladınız

Me ew girtin: Biz onları yakaladık

  • DERS-10..

 

KÜRTÇEDE ZAMANLAR-2

 

3-YAKIN GELECEK ZAMAN (DEMA BÊ/DEMA DAHATÛ YA NÊZÎK)

Bu zamanda o iş hala yapılmamış ancak yapılmak üzeredir. Bu zaman Türkçe’de yoktur. Burada ‘kirin’ yardımcı fiili zamanı belirlerken aldığı ekler yine daha önceki dersimizde gördüğümüz şahıs iyelik eklerini alır. Fiil ise gelecek zamandaki (Dema Dahatû/Dema Bê) gibi ‘bi’ önekini alır. Ancak Fiiller dersinde görüleceği gibi Kürtçe’de bazı fiiller (İngilizce’deki gibi) düzensiz filer olarak adlandırılabilir fiillerdendir ve bunlar diğer fiillere gelen sonek veya önekleri almazlar. Hatin (gelmek), Çûndin (gitmek) bu fiillerden ikisidir.

ÖRN:

Ez dikim herim : ben gitmek üzereyim

Ez dikim bifirim : ben uçmak üzereyim

Tu dikî bixwî : sen yemek üzeresin

Tu dikî bidoşî : sen sağmak üzeresin

Ew dike were : o gelmek üzere

Ew dike bimre : o ölmek üzere

Em dikin bazdin : biz koşmak üzereyiz

Em dikin bisitirên : biz şarkı söylemek üzereyiz

Hûn dikin biqedînin : siz bitirmek üzeresiniz

Hûn dikin bibirin : siz kesmek üzeresiniz

Ew dikin birevin : onlar kaçmak üzereler

Ew dikin bikevin? : onlar kaçmak üzereler mi?

4-GEÇMİŞ ZAMAN (DEMA BORÎ)

Kürtçe’de 5 alt geçmiş zaman vardır.

1- Dema Boriya Têdeyî yada Dema Boriya Sade (di’li geçmiş zaman)

2- Dema Boriya Dûdar yada Dema Boriya Çîrokî (miş’li geçmiş zaman)

3- Dema Boriya Berdest yada Çîrokiya Dema Niha (şimdiki zamanın hikayesi)

4- Çîrokiya Dema Boriya Têdeyî/Sade (di’li geçmiş zamanın hikayesi)

5- Çîrokiya Dema Boriya Dûdar/Çîrokî (miş’li geçmiş zamanın hikayesi)

Geçmiş zamana geçmeden önce bir-iki hatırlatma ve uyarı yapmak gerek. Daha önceki dersimizde gördüğümüz gibi iki grup Şahıs Zamiri vardı. Bunlardan birincisi: “Ez, Tu, Ew, Em, Hûn, Ew” idi. İkinci Grup ise: “Min, Te, Wî/Wê, Me, We, Wan” zamirlerinden oluşur. İkinci grup zamirler geçmiş zaman dışında özne olarak kullanılmaz. Geçmiş zamanda da bazı fiillerde özne olarak görev görürler. Yine bilmemiz gereken bir gruptaki zamirler bir cümle içerisinde hem özne, hem nesne olarak görev yapmazlar. Yani birinci gruptaki özne durumunda ise, nesne durumunda ikinci gruptaki zamir görev alır. Kürtçe’de bir tek geçmiş zaman yoktur. Geçmiş zaman beşe ayrılır.

1-Dİ’Lİ GEÇMİŞ ZAMAN (DEMA BORIYA TÊDEYÎ/SADE)

Kürtçe’de asıl fiilerden (lêkerên resen) mastar ekini attığımızda di’li geçmiş zamanda kullanılan fiilin kökü kalır. Buna bitişik zamir soneklerini getirdiğimizde di’li geçmiş zaman oluşur.

ÖRN: ‘kuştin’ fiilinden ‘in’ mastarını attığımızda ‘kuşt’ kelimesi kalır. Cümle içerisinde kullandığımızda da;

Min tu kuştî : ben seni öldürdüm.

Min gellek derd kişand : ben bir çok dert çektim.

Te ew nekuşt : sen onu öldürmedin.

Te got çi? : sen ne dedin?

Wî em kuştin? : o (er) bizi öldürdü mü?

Wî tiştek nedî : o (er) bir şey görmedi.

Wê hûn kuştin : o (d) sizi öldürdü.

Wê erebe girt : o (d) araba aldı

Wan tu nekuştî? : onlar seni öldürmediler mi?.

Me rê guhert : biz yolu değiştirdik.

We ez nekuştim : siz beni öldürmediniz.

We xwarin xwar? : siz yemek yediniz mi?

Me ew kuştin : biz onları öldürdük.

Wan qeza kir : onlar kaza yaptı.

2-MİŞ’Lİ GEÇMİŞ ZAMAN (DEMA BORIYA DÛDAR/ÇÎROKÎ)

Di’li geçmiş zamanda kullanılan fiillere fiilin durumuna göre ‘iye’, ‘ine’ eklerini getirirsek miş’li geçmiş zaman elde ederiz. Tekillerde ‘iye’ çoğullarda ‘ine’ eki getirilir. Yukarıdaki örnekler üzerinde deneyelim:

Wî em kuştine? : o (er) bizi öldürmüş.

Me rê guhertiye : biz yolu değiştirmişiz

Te ew nekuştine : sen onları öldürmemişsin

We xwarin xwariye? : siz yemek yemiş misiniz?

Min tu kuştiye : ben seni öldürmüşüm.

Te gotiye çi? : sen ne demişsin?

Wan qeza kiriye : onlar kaza yapmış

Wê erebe girtiye : o (d) araba almış

Wê tiştek nediye : o (d) bir şey görmemiş

Ew nexweş neketine : onlar hastalanmamışlar.

Geçişsiz fiillerde ise bitişik zamirlerin soneklerini alırlar.

Ez pîr bûme : ben yaşlanmışım.

Tu rabûyî? : sen kalkmış mısın?

Ew pirtûk xwendiye? : o kitap okumuş mu?

Me daran nebiriye? : biz ağaçları kesmemiş miyiz?

We kî û kê birine : siz kimleri götürmüşsünüz.

Ew neçûne Amedê : onlar Amed’e gitmemişler.

ALIŞTIRMALAR:

Aşağıdaki cümleleri çeviriniz:

Ben öğrenmek üzereyim:………. …..

Sen bitirmek üzeresin:………. ……….

O taşınmak üzere mi?:…………… …..

Biz yazmak üzereyiz:………. ………..

Siz okumak üzere misiniz?:……….. …..

Onlar konuşmak üzere:………… …

Ben seni bağışladım:……. ………..

Ben toprağı sürmüşüm:………. ………

Sen bizi öldürdün mü?:…………… ….

Sen buğday biçmişsin:…….. ……..

O diğerini görmedi:……….. ………….

O ne zaman gitmiş?:……… ……

Biz onların evine gittik:…………. ………

Biz arpa ekmemişiz……….. ………………

Siz onu yolladınız mı?:……………. …….

Siz taşı kaldırmamış mısınız?………… .

Onlar böbreklerini bağışladı:……… .

Onlar Urfa’ya gelmiş mi?…………….. …

EZBERLENMESİ GEREKEN KELİMELER:

Gurçik : Böbrek Mêlak : Akciğer

Mejî : Beyin Dil : Kalp

Aşik : Mide Kezeba Reş : Karaciğer

Fetereşk : Dalak Zaferan : Safra

Sing : Göğüs Ling/Pê : Ayak

Tilî : Parmak Neynûk : Tırnak

Egîd : Yiğit Merd : Mert

Dêrîn : Asil Wêrek : Cesur

Dilsoz : Samimi Leheng : Kahraman

Sînî : Tepsi Kevçî : Kaşık

Kêr : Bıçak Çartel : Çatal

Teyfik : Tabak Quşxane : Tencere

Îskan : Bardak Tas : Tas

Aşxane : Mutfak Şerşok : Banyo

Kûlîn : Kiler Ode : Oda

Ajotin : Sürmek Çandin : Ekmek

Çinîn : Biçmek Mirin : Ölmek

Êşandin : Ağrıtmak Rakirin : Kaldırmak

GEÇEN DERSİN CEVAPLARI

Aşağıdaki fiilleri altta verdiğimiz örnek çerçevesinde şimdiki zaman ve gelecek zamana göre çekimleyiniz ve Türkçe karşılığını yazınız.

rabûn (kalkmak)

sitendin (satın almak)

nimêj kirin (namaz kılmak)

firîn (uçmak)

birîn (kesmek)

nîşandan (göstermek)

kuştin (öldürmek)

derketin (çıkmak)

dîtin (görmek)

dîtin-birîn:

Ez dibînim : ben görüyorum

Ez nabirim : ben kesmiyorum

Tu dibînî : sen görüyorsun

Tu nabirî : sen kesmiyorsun

Ew dibîne : o görüyor

Ew nabire : o kesmiyor

Em dibînin : biz görüyoruz

Em nabirin : biz kesmiyoruz

Hûn dibînin : siz görüyorsunuz

Hûn nabirin : siz kesmiyorsunuz

Ew dibînin : onlar görüyorlar

Ew nabirin : onlar kesmiyorlar

Ezê bibirim : ben keseceğim

Ezê nebînim : ben görmeyeceğim

Tuyê bibirî : sen keseceksin

Tuyê nebîni : sen görmeyeceksin

Ewê bibire : o kesecek

Ewê nebîne : o görmeyecek

Emê bibirin : biz keseceğiz

Emê nebînin : biz görmeyeceğiz

Hûnê bibirin : siz keseceksiniz

Hûnê nebînin : siz görmeyeceksiniz

Ewê bibirin : onlar kesecekler

Ewê nebînin : onlar görmeyecekler

nimêjkirin-nîşandan:

Ez nimêj dikim : ben namaz kılıyorum

Ez nîşan nadim : sen göstermiyorum

Tu nimêj dikî : sen namaz kılıyorsun

Tu nîşan nadî : sen göstermiyorsun

Ew nimêj dike : o namaz kılıyor

Ew nîşan nade : o göstermiyor

Em nimêj dikin : biz namaz kılıyoruz

Em nîşan nadin : biz göstermiyoruz

Hûn nimêj dikin : siz namaz kılıyorsunuz

Hûn nîşan nadin : siz göstermiyorsunuz

Ew nimêj dikin : onlar namaz kılıyorlar

Ew nîşan nadin : onlar göstermiyorlar

Ezê nimêj bikim : ben namaz kılacağım

Ezê nîşan nedim : göstermeyeceğim

Tuyê nimêj bikî : sen namaz kılacaksın

Tuyê nîşan nedî : sen göstermeyeceksin

Ewê nimêj bike : o namaz kılacak

Ewê nîşan nede : o göstermeyecek

Emê nimêj bikin : biz namaz kılacağız

Emê nîşan nedin : biz göstermeyeceğiz

Hûnê nimêj bikin : siz namaz kılacaksınız

Hûnê nîşan nedin : siz göstermeyeceksiniz

Ewê nimêj bikin : onlar namaz kılacaklar

Ewê nîşan nedin : onlar göstermeyecekler

derketin:

Ez derdikevim : ben çıkıyorum

Ez dernakevim : ben çıkmıyorum

Tu derdikevî : sen çıkıyorsun

Tu dernakevî : sen çıkmıyorsun

Ew derdikeve : o çıkıyor

Ew dernakeve : o çıkmıyor

Em derdikevin : biz çıkıyoruz

Em dernakevin : biz çıkmıyoruz

Hûn derdikevin : siz çıkıyorsunuz

Hûn dernakevin : siz çıkmıyorsunuz

Ew derdikevin : onlar çıkıyorlar

Ew dernakevin : onlar çıkmıyorlar

Ezê derbikevim : ben çıkacağım

Ezê dernekevim : ben çıkmayacağım

Tuyê derbikevî : sen çıkacaksın

Tuyê dernekevî : sen çıkmayacaksın

Ewê derbikeve : o çıkacak

Ewê dernekeve : o çıkmayacak

Emê derbikevin : biz çıkacağız

Emê dernekevin : biz çıkmayacağız

Hûnê derbikevin : siz çıkacaksınız

Hûnê dernekevin : siz çıkmayacaksınız

Ewê derbikevin : onlar çıkacaklar

Ewê dernekevin : onlar çıkmayacaklar

rabûn-kuştin:

Ez radibim : ben kalkıyorum.

Ez nakujim : ben öldürmüyorum.

Tu radibî : sen kalkıyorsun.

Tu nakujî : sen öldürmüyorsun.

Ew radibe : o kalkıyor.

Ew nakuje : o öldürmüyor.

Em radibin : biz kalkıyoruz.

Em nakujin : biz öldürmüyoruz.

Hûn radibin : siz kalkıyorsunuz.

Hûn nakujin : siz öldürmüyorsunuz.

Ew radibin : onlar kalkıyorlar.

Ew nakujin : onlar öldürmüyorlar.

Ezê bikujim : ben öldüreceğim

Ezê ranebim : ben kalkmayacağım

Tuyê bikujî : sen öldüreceksin

Tuyê ranebî : sen kalkmayacaksın

Ewê bikuje : o öldürecek

Ewê ranebe : o kalkmayacak

Emê bikujin : biz öldüreceğiz

Emê ranebin : biz kalkmayacağız

Hûnê bikujin : siz öldüreceksiniz

Hûnê ranebin : siz kalkmayacaksınız

Ewê bikujin : onlar öldürecekler

Ewê ranebin : onlar kalkmayacaklar

sitendin-firîn:

Ez distînim : ben satın alıyorum

Ez nastînim : ben satın almıyorum

Tu distînî : sen satın alıyorsun

Tu nastînî : sen satın almıyorsun

Ew distîne : o satın alıyor

Ew nastîne : o satın alıyor

Em distînin : biz satın alıyoruz

Em nastînin : biz satın almıyoruz

Hûn distînin : siz satın alıyorsunuz

Hûn nastînin : siz satın almıyorsunuz

Ew distînin : onlar satın alıyorlar

Ew nastînin : onlar satın almıyorlar

Ezê bifirim : ben uçacağım

Ezê nefirim : ben uçmayacağım

Tuyê bifirî : sen uçacaksın

Tuyê nefirî : sen uçmayacaksın

Ewê bifire : o uçacak

Ewê nefire : o uçmayacak

Emê bifirin : biz uçacağız

Emê nefirin : biz uçmayacağız

Hûnê bifirin : siz uçacaksınız

Hûnê nefirin : siz uçmayacaksınız

Ewê bifirin : onlar uçacaklar

Ewê nefirin : onlar uçmayacaklar

Bu dersimizde Kürtçedeki 1. Grup Şahıs Zamirlerinde nesnesi sesli bir harfle biten sözcüklerin kullanımın biçimini öğreneceğiz.

Bir önceki ders için hatırlatma notu:

KÜRTÇE DE ZAMİRLER 2

Kürtçede cins edatı eril için ‘ê’, dişil için ise ‘a’ dır. Her iki cinsin çoğulunda ‘ên’ edatı kullanılır. Büküm (tewandin) durumunda ise eril için ‘î’, dişil için ise ‘ê’ takısı kullanılır. Elbet erîl ve dişil için bazı durumlarda, örneğin ‘ê’ ve ‘o’ da kullanılır. (keçikê = kızcağız [kadın için] ya da kuriko = çocukcağız [erkek için] örneğinde olduğu gibi.) Çekimli biçimde ise dişiller için keçeke (bir kız), mehîneke (bir kısrak), dotmameke (bir amca kızı), eriller için ise kurekî, zilamekî, pismamekî de denilebilir.

Hatırlarsanız 3. ve 4. dersimizde nesnesi sesiz bir harfle bittiğinde 1. tekil şahıs için ‘im’, ikinci tekil şahıs için ‘î’, üçüncü tekil şahıs için ‘e’, çoğul şahıslar için de ‘in’ takılarını kullanmıştık.

Bu dersimizde 1. Grup Şahıs Zamirlerinde nesnesi sesli bir harfle (a, e, ê, i, î, o, u, û) biten sözcüklerdeki kullanım biçimini öğreneceğiz.

– II –

– Roj baş. Ez Nurî me. Lê tu’

– Ez jî Hêvî me.

– Ez Nurî me, tu Hêvî

– Ew kî ye’

Ew Gulê ye.

– Ez gundî me.

– Ez jî gundî me.

– Ew kî ye’

– Ew jî gundî ye.

Em gundî ne.

– Lê hûn çi ne

– Em bajarî ne’

– Erê, em gundî ne, hûn bajarî ne.

– Belê, em gundî ne. Hûn bajarî ne. Ew çi ne’

Wateyên peyvên Kurdî (Kürtçe sözcüklerin anlamı)

Erê / Belê          : Evet

Na                      : Hayır

bajarî                 : şehirli

rêziman            : dilbilgisî

gundî                 : köylü

Ez gundî me.   : Ben köylüyüm.

Tu gundî yî.      : Sen köylüsün.

Ew gundî ye.    : O köylüdür.

Em gundî ne.   : Biz köylüyüz.

Hûn gundî ne.         : Siz köylüsünüz.

Ew gundî ne.   : Onlar köylüdürler.

Lê tu’                : Ya sen’

– me: (bûn / olmak fiilinin sesli harfle biten sözcüklerden sonra kullanılan birinci tekil şahıs takısı)

– yî: (bûn / olmak fiilinin sesli harfle biten sözcüklerden sonra kullanılan ikinci tekil şahıs takısı)

– ye: (bûn / olmak fiilinin sesli harfle biten sözcüklerden sonra kullanılan üçüncü tekil şahıs takısı)

– ne: (bûn / olmak fiilinin sesli harfle biten sözcüklerden sonra kullanılan çoğul şahıs takısı)

Pêhînî (alıştırma):

Aşağıdaki sözcükleri ‘bûn / olmak’ fiiline uygun çekin.

Elî, Nokta, Hevra, sêwî (yetim)

Ez Elî ……                  ….. Nokta…….                        ….. Hevra …..             ………………

Tu Elî……                   ….. Nokta…….                        ………………….             ………………

Ew Elî……                  ….. Nokta…….                        ………………….             ………………

Em Elî……                 ….. Nokta…….                        ………………….             ………………

Hûn Elî……                ….. Nokta…….                        ………………….             ………………

Ew Elî……                  ….. Nokta…….                        ………………….             ………………

Bûn / Olmak fiilinin olumsuz hali

Önceki derslerde verdiğimiz olumsuzluk hali yine aynıdır. Cümleye olumsuzluk anlamı katmak için ne- ekini kullanırız.

Ez ne îngîlîzî me

Tu ………………….

Ew …………………

Em …………………

Hûn ………………..

Ew ………………….

Pirsên li jêr bibersivînin. / Aşağıdaki soruları cevaplandırın.

Pirs (Soru)                                       Bersîv (Cevap)

Tu kurd î’                                         Na, ez ne kurd im. / Belê, ez kurd im.

Ew alman e’                                     …………………………………………………..

Hûn polonî ne’                               …………………………………………………..

Ew pispor in’                                  …………………………………………………..

Tu şagirt î’                                       …………………………………………………..

Hûn şoreşger in’                            …………………………………………………..

Ew Sînem e’                                   Na, ew ne Sînem e. Ew Zînê ye.

Hûn dixtor in’                                 Na, ……………………………………………

Tu mamoste yî’                              Belê, ………………………………………….

Ew Gulê ye’                                    Na, ……………………… . Ew …………….

·         KÜRTÇE DE ZAMİRLER 3

Kürtçe Şahıs Zamirleri / Cînavkên Kurdî (2. Grup)

– Min sêv xwar.

– Te çi xwar’

– Min mişmiş xwar.

– Navê wê çi ye’ (dişil)

– Navê wê Eyşan e.

– Navê wî çî ye’ (eril)

– Navê wî Elî ye.

– Mamoste li me dinêre’

– Li we jî dinêre.

– Belê, li wan jî dinêre.

İkinci grup şahıs zamirleri hebûn (varolmak, malik olmak) fiilinin tüm kip ve zamanları ile geçişli fiillerin[1] tüm kiplerinin geçmiş zamanlarında kullanılır. Bu derste konuyla ilgili temel bilgileri verdikten sonra, önümüzdeki iki ders boyunca 2. grup şahıs zamirleri ile cümleler kuracağız, ayrıca iyelik sıfatı (malikiyet bildiren sıfatlar) olarak kullanım biçimlerini de öğreneceğiz.

Min: Ben / Te: Sen / Wê (Dişil) – Wî (Eril): O / Me: Biz / We: Siz / Wan: Onlar

Min sêv xwar.                           Ben elma yedim.

Te sêv xwar.                             Sen elma yedin.

Wî sêv xwar. (eril için)            O elma yedi. (Elmayı yiyen erkektir.)

Wê sêv xwar. (dişil için)         O elma yedi. (Elmayı yiyen kadındır)

Me sêv xwar.                            Biz elma yedik.

We sêv xwar.                           Siz elma yediniz.

Wan sêv xwar.                         Onlar elma yediler.

Sözcükleri kullanarak siz de cümle oluşturunuz.

(nan [ekmek], xwarin [yemek], hirmî [armut], hinar [nar])

Min nan xwar.                         Min xwarin xwar.

……………………………                  ……………………………

……………………………                  ……………………………

……………………………                  ……………………………

……………………………                  ……………………………

……………………………                  ……………………………

……………………………                  ……………………………

Wateyên peyvên Kurdî (Kürtçe sözcüklerin anlamları)

nav :  isim / ad

navê min : benim adım.

navê wî :  onun adı (eril için)

navê wê :  onun adı (dişil için)

li : de /da (yer bildiren edat)

mamoste : öğretici / öğretmen / ders veren

li vir : burada

karker : işçi / proleter

mal : ev

gund : köy

li gund : köyde

mezin :  büyük

zewicî : evli

zarok : çocuk

hebûn : var olmak

heye : var

hene : vardırlar

jin : kadın / eş

law / kur : erkek çocuk

keç /qîz : kız çocuk

keçik : kız /kızcağız

biçûk /piçûk : küçük

du / dudu : 2 (iki)

sal : yıl / sene

sali : yaş / yaşında

xwarin :  yemek

sêv :  elma

welat :  ülke

fêkî :  meyve

Pêhînî / Alıştırma

Pirs (soru)                                  Bersîv (cevap)

Navê te çî ye’                             Navê …….. Fehîm e.

Navê wî çî ye’                            Navê …….. Sebrî ye.

Navê wê çî ye’                           Navê ……. Ezîze ye.

Navê wê çî ye’                           Navê …….. Sorgul e.

Navê wan çî ne’                        Navê …….. fêkî ne.

Navê te çî ye’          Navê min ……………. e /ye.

Navê welatê te çi ye’         Navê welatê min……………. e /ye.

Mala te li ku ye’      Mala min li ……………. e.

Tu zewici yî’            Erê ez ……………. me.

Zarokên te hene’   Erê, zarokên min …………….

[1] Geçişli Fiiller: Nesne alabilen fiillerdir. Yani fiil ‘ne, neyi, kimi” sorularına cevap verebilmelidir. Ancak bu nesne her zaman cümlede bulunmayabilir.

Örnek: Askerdeki dayıma her hafta yazardım.

Yazan kim’ ‘ Ben (özne)

Yazılan ne’ ‘ Mektup (nesne)

Nesne cümlede bulunmasa da ‘yaz-‘ fiilinden nesnenin ‘mektup’ olduğunu anlıyoruz. Bu durumlarda fiilimiz geçişli bir fiildir. yaz-, al-, anlat-, oku-, dinle-, ver-, gör-, sev-, at- fiilleri geçişli fiillere örnek olarak verilebilir.

·         KÜRTÇE DE ZAMİRLER 4

Bükümlü Ve yalın zamirlerin değişik biçimlerde kullanımı

İyelik [malikiyet] Sıfatları

Kürtçede iyelik sıfatları, ikinci grup zamirler (bükümlü zamirlerin) ile aynıdır.

Zamir / İyelik Sıfatı              Zamir anlamı            İyelik Sıfatı anlamı

Min                                         Ben                             Benim

Te                                            Sen                             Senin

Wî (eril) / Wê (dişil)         O                                 Onun

Me                                           Biz                              Bizim

We                                            Siz                              Sizin

Wan                                        Onlar                          Onların

Örnek:

hevalê min (arkadaşım / benim arkadaşım)

mala te (evin / senin evin)

birayê wî (onun kardeşi / malik olan erildir [e.])

birayê wê (onun erkek kardeşi / malik olan dişildir [d.])

dibistana me (okulumuz / bizim okulumuz)

pirtûkên we (kitaplarınız / sizin kitaplarınız)

zarokên wan (çocukları / onların çocukları)

Mala birayê min heye. / Benim kardeşimin evi var. / Kardeşimin evi var.

Mala birayê te heye. ………………………………………………………………………..

Mala birayê wî heye. ………………………………………………………………………..

Mala birayê wê heye. ………………………………………………………………………..

Mala birayê me heye. ………………………………………………………………………..

Mala birayê we heye. ………………………………………………………………………..

Mala birayê wan heye. ………………………………………………………………………..

Siz de şu sözcüklerin Kürtçesini yazın. / Hûn jî kurdiya van peyvan binivîsînin.

Benim arkadaşımın kitabı var.             ……………………………………………………………….

Senin arkadaşının kitabı var.               ……………………………………………………………….

Onun arkadaşının kitabı var. (e.)         ……………………………………………………………….

Onun arkadaşının kitabı var. (d.)         ……………………………………………………………….

Bizim arkadaşımızın kitabı var.            ……………………………………………………………….

Sizin arkadaşınızın kitabı var.              ……………………………………………………………….

Onların arkadaşının kitabı var.            ……………………………………………………………….

Okuma Parçası / Metna Xwendinê

(Okuma parçasını Türkçeye çeviriniz ve aşağıdaki soruları parçaya göre yanıtlayınız.)

Hevnasîn

Ez kurd im. Hevala min tirk e. Ez Diyarbekirî me. Tu ji ku yî’ Tu jî kurd î’ Navê min Ehmed e. Navê hevala min Eyşe ye. Navê te çi ye’ Ez mamoste me. Hevala min bijişk e. Tu çi karî dikî’ Tu jî mamoste yî’ Gundekî me heye. Li gundê me 5 (pênc) mal heye. Gundê we jî heye’ Gundî cotkarî dikin. Erdên wan hene. Erdên wan bi bereket in. Gundiyên we çi karî dikin’ Ew jî cotkarî dikin’ Li gund mala me heye. Mala me mezin e. Mala we jî mezin e’ Çar (4) birayên min û du (2) xwîşkên min hene. Çend bira û xwîşkên te hene’

Wateya peyvên kurdî

heval : arkadaş, yoldaş

ji : -den / -dan

gund : köy

nav : isim

mamoste : öğretmen

bijişk : doktor

kar : iş

mal : ev

cotkar : çiftçi

erd : toprak

mezin : büyük

bira : erkek kardeş

xwîşk : kız kardeş

-ên : çoğul eki

Pirs                                         Bersîv

Navê te çi ye’                       ………………………………………

Tu ji ku yî’                             ………………………………………

Navê hevala te çi ye’          ………………………………………

Navê hevalê te çi ye’          ………………………………………

Hevala te ji ku ye’               ………………………………………

Hevalê te ji ku ye’               ………………………………………

Gundê we heye’                 ………………………………………

Li gund mala we heye’      ………………………………………

Mala we çend ode ne’       ………………………………………

Hûn çend bira û xwîşk in’ ………………………………………

Dîyalog

– Roj baş!

– Roj baş bira.

– Tu baş î’

– Sipas, lê tu’

– Ez jî baş im.

– Navê te çi ye’

– Navê min Sîdar e.

– Lê navê te’

– Cindî ye.

– Tu ji ku yî’

– Ez ji gundekî Diyarbekirê me.

– Navê gundê we çi ye’

– Navê gundê me Peyas e.

– Di gundê we de çend mal hene’

– Di gundê me de 25 (bist û pênc) mal hene.

– Mala te heye’

– Belê, malekî min heye.

– Mala wê keçikê li ku ye’

– Mala wê li gund e.

– Lê mala wî lawikî’

– Mala wî li bajêr e.

Kişi zamirleri üzerine kısa bilgi (öğrendiklerimizin özeti):

Daha önceki derslerde birinci çeşit zamirleri gördük. Yalın (1. Grup zamirler) zamirler, ‘ez, tu, ew, em, hûn, ew’ biçimindedir. Yalın zamirler Kürtçede üç önemli görevi üstlenmişlerdir.

1- Geçişli (nesne alan) geçişsiz (nesne almayan) bütün fiillerin şimdiki zamanlarının çekiminde kullanılırlar.

2- Geçişsiz fiillerin geçmiş zamanlarının çekiminde kullanılırlar.

Örnek:

şimdiki zaman

geçişsiz                                       geçişli Ez diçim.(ben gidiyorum.)        Ez dibêjim. (ben söylüyorum:)

geçmiş zaman

geçişsiz                                       geçişli Ez çûm. (ben gittim.)                 Min got. (Ben söyledim.)

3- Gelecek zaman çekiminde de yalın zamirler kullanılır.

Örnek:

Ez ê biçim. (gideceğim)            Ez ê bêjim. (söyleyeceğim)

Cînavkên tewangî (bükümlü kişi zamirleri):

yekjimar (tekil)                           pirjimar (çoğul)

Min                                               Me

Te                                                  We

Wê ‘ Wî                                       Wan

Têbinî: İkinci grup ya da bükümlü kişi zamirleri iki görevi üstlenmişlerdir.

1 – Mülkiyet [malikiyet-iyelik] zamirleri olarak kullanılır.

Örnek:

pirtûka min    : benim kitabım / kitabım

keça min        : benim kızım / kızım

kurê min        : benim oğlum / oğlum

pozê min       : benim burnum / burnum

2 ‘İsimlerin bükümlü halinin kullanıldığı yerlerde zamir olarak kullanılırlar.

İkinci grup (bükümlü) kişi zamirlerinin isimlerin bükümlü halinin kullanıldığı yerlere bağlı olarak kullanıldığı üç durum var. [Bu durumların her birine vesile olan konuları önümüzdeki derslerden itibaren ayrı bölümler halinde işleyeceğiz.]

1. Edatlarla [bi, ji, li, bi, re, de (…)] bir araya gelince 2. grup zamirler (bükümlü zamirler) kullanılır.

Örnek;

isim                                        zamir

li keçikê                                  li wê

bi şivanî /şivên re                 bi wî re

2) Tamlamalarda tamamlanan isim (dolayısıyla zamir) yalın, tamlayan isim (dolayısıyla zamir) bükümlüdür.

Örnek

İsim tamlaması

Zarokên dibistanê (okul[un] çocukları) (zarok tamlanan yalındır, dibistan tamlayan bükümlüdür)

Zamir tamlaması

Ewên wê (zarokên dibistanê, yerine)

Nanê şivanî /şivên               ewê wî

Nanê şivanan                       ewê wan

3)  Cümle içinde

a) Bir cümledeeğerfiil geçişsiz ise [geçişsiz fiilli cümlelerde nesne yoktur] özne olan isim (dolayısıyla onun yerine geçen zamir) bütün zaman çekimlerinde (geçmiş, şimdi, gelecek vs. ) yalındır, öznenin tekil ve çoğulluğu kendisinden değil, cümlenin yükleminden (fiilinden) anlaşılır.

Örnek

‘hatin’ geçişsiz filli bir cümle

Özne isim                                             Özne zamir

Geçmiş zaman

Berx hat (kuzu geldi)                          Ew hat (O geldi)

Berx hatin (kuzular geldi)                  Ew hatin (Onlar geldi)

Şimdiki zaman

Berx tê (kuzu geliyor)                         Ew tê (O geliyor)

Berx tên (kuzular geliyor)                  Ew tên (Onlar geliyor)

Gelecek zaman

Berx ê bê (kuzu gelecek)                   Ew ê bê (O gelecek)

Berx ê bên (kuzular gelecek)            Ew ê bên (Onlar gelecek)

b) Bir cümlede eğer fiil geçişli ise bütün geçmiş zamanlarda özne olan isim (dolayısıyla zamir) bükümlü, nesne olan isim (dolayısıyla zamir) yalındır. Bu zamanlarda nesne yalın olduğu için tekil ya da çoğulluğu fiilin çekimi sayesinde anlaşılır.

Şimdiki ve gelecek zamanlarda, özne olan isim (dolayısıyla zamir) yalın, nesne olan isim (dolayısıyla zamir) bükümlüdür. Bu zamanlarda ise özne yalın olduğu için tekil ve çoğulluğu fiil çekimi sayesinde belirlenir.

Yani ilk zamanlarda fiil nesneyi, ikinci zamanlarda özneyi belirler

Örnek

‘mêjandin’ geçişli fiiliyle

Geçmiş zaman

Mîyê berx mêjand (koyun kuzuyu emzirdi)               Wê ew mêjand.

Mîyê berx mêjandin (koyun kuzuları emzirdi.)         Wê ew mêjandin.

Burada çok yapılan bir yanlışa değinmekte yarar var. Özne çoğul da olsa fiil nesneye göre tekil veya çoğul çekimi alır. Yani;

Mîyê berx mêjand (koyun kuzuyu emzirdi)               Wê ew mêjand.

Mîyan berx mêjand (koyunlar kuzuyu emzirdi)        Wan ew mêjand.

olmalıdır

Şimdiki zaman

Mî berxê dimêjîne (koyun kuzuyu emziriyor)           Ew wê dimêjîne

Mî berxê dimêjînin (koyunlar kuzuyu emziriyor.)     Ew wê dimêjînin.

Mî berxan dimejîne (Kyun kuzuları emziriyor.)        Ew wan dimêjîne.

Gelecek zamanlar da şimdiki zaman gibi oluşur.

·         KÜRTÇEDE EDATLAR 1

Daçek (Edat)

Kürtçe’de edatlar..

1- di … de: (Daha çok Türkçedeki de ve da anlamını verir. Kürtçede ise ağırlıkla ‘bir şeyin içinde anlamında’ kullanılır. di … de edatı gözle görülmeyen durumlar için kullanılır.)

Örnek (Mînak)

di sandiqê de (sandıkta / sandığın içinde)

di binê kursiyê mezin de (büyük sandalyenin altında)

di erdê de (yerde / yerin içinde anlamında)

2- li: (Kürtçedeki bu edat da, Türkçedeki de ve da edatlarına benzer bir kullanıma sahiptir. Bu kullanım biçimi Kürtçedeki de … da kullanımından farklı olarak, daha çok ‘gözle görülür, açıkta’ anlamlarında kullanılır.)

Mînak:

li ber sandiqê (sandığın önünde [bakıldığında gözle görülmesi sözkonusudur.])

li ber kursî (sandalyenin önünde)

li erdê (yerde / yerin üstünde, gözle görülür.)

Bu iki edatın daha iyi anlaşılması için bir örnek daha verelim:

Pirtûk di erdê de ye. (Kitap yerdedir [yere gömülü, yerde saklı anlamında.])

Pirtûk li erdê ye. (Kitap yerdedir. [yerin üstünde, bakıldığında görülür anlamında])

3- ji: den / dan

Mînak:

ji Almanya (Almanya’dan)

ji Serhed (Serhad’tan)

ji Amed (Amed’ten)

4- bi: ile, vasıtasıyla anlamını verir.

Mînak:

Bi balafirê (uçak ile / uçak aracılığıyla / uçak vasıtasıyla)

Bi mamosteyê (öğretmen ile / öğretmen aracılığıyla / öğretmen vasıtasıyla)

Bi çakuçê (çekiç ile / çekiç aracılığıyla / çekiç vasıtasıyla)

5- bi … re: Burada ‘bi’ edatından farklı olarak kullanma; bir diğer tanımlamayla, ile, aracılığıyla, vasıtasıyla gibi durumlar olmayıp, sadece yanında veya beraber olma durumu vardır.

Mînak:

Bi bavê xwe re. (Babasıyla beraber. / Babasının yanında.)

Bi mamoste re. (Öğretmenle beraber. / Öğretmenin yanında.)

6- bê: Sözcüğe -siz, -sız, -meden, -meksizin anlamlarını katar.

Mînak:

Bê mal (evsiz)

Bê çûyîn (gitmeden)

Yukarıda verilen edatlar, Kürtçede sıklıkla kullanılan edatlardır. Bu edatlar ‘bi’, ‘bê’, ‘di’, ‘ji’, ‘li’ biçiminde ön edat olarak kullanılabilecekleri gibi ‘re’, ‘de’ gibi son edatlarla beraber, ya da ‘ber [yanında], ‘bin [alt]’, ‘ser [üst]’, ‘kêlek [yan]’, ‘jor [yukarı]’, ‘jêr [aşağı] gibi adlarla birlikte de kullanılırlar.

Mînak:

Mase li ber dîwêr e. (Mase duvarın yanındadır.)

Çente li bin masê ye. (Çanta masanın altındadır.)

Ew bê mal û bê war in. (Onlar evsiz ve yurtsuz kalmışlar.)

Fêkî di dolabê de ye. (Meyveler dolaptadır. [Dolabın içindedir.])

Pêhînî 1 (Alıştırma 1)

…….. gundê we çend mal hene’

…….. gundê me 25 (bist û pênc) mal hene.

Pêşeng û Evîn …… ku ne’

Ew …… der in.

Pirtûk ……. sandiqê …… ye.

Pirtûk …….. ser sandiqê ye.

Pêhînî 2 (Alıştırma 2)

Mînak

Ev mase ……. darê mazî ye.

Ev mase ji darê mazî ye. (Bu masa meşe ağacından)

Ez …….. gundekî Diyarbekir im

Tu ……. ku yî’ (nerelisin)

Ez ……… Dêrsim im.

·         KÜRTÇEDE EDATLAR 2

Daçek-2 . Geçtiğimiz ders işlediğimiz edatlar Kürtçede en yaygın kullanılan edat ve edat takımlarıdır. Bu edatların dışında, derslerimiz ilerledikçe diğer edatları, edat takımlarını, edat bükümleri ile oluşmuş yeni sözcükleri de örnekler vererek, cümleler içinde işleyeceğim. Tüm edatları ve edat takımlarını birlikte vermem durumunda, tümünü ezberlemek gibi hiç tasvip etmediğim bir durumla karşı karşıya kalmak mümkün. Bunun yerine, metin parçaları içinde ve yeri geldikçe sözcük anlamlarını belirterek işlemeyi daha yerinde görüyorum.

Dersleri işlerken önemsediğim bir durum ise okuma metinlerinin çevrilmesidir. Dikkat ederseniz, okuma metinlerinin devamındaki sözcük anlamlarını en geniş biçimiyle veriyorum. Bu metinleri bol bol okuyup, hatta mümkünse sesli okuyup daha sonra çevirmek için çabalayın. Bu hatırlatmaları yaptıktan sonra edatların genel kurallarını ve aldıkları takıları öğrenmeye devam edelim. Edatlar (daçek) daha çok addan önce yazılırlar. Elbet addan önce ve sonra gelen ‘di … de’, ‘bi … re’ ve ‘ji … re’ gibi edat takımları da var. Bu türden edat takımları ilgili adı aralarına alırlar. Ayrıca art edatlardan yalnız başına kullanılarak ismin ardına gelenler de var. (de, re, ve) Addan önce gelen edatlar, adların tekil-dişil durumlarda ‘ê’, tekil-eril durumlarda ‘î’, çoğul sözcüklerde ise ‘an’ takılarını almasını sağlarlar. Öte yandan eril-tekil tamlayan takısı olan ‘î’ takısı, çoğu kez kullanılmamaktadır. Bir diğer anlatımla, ‘î’ takısının kullanılmadığı tekil-eril takıların kullanımında, eğer belirlilik söz konusu olduğunda, bazen ‘î’ düşerek, bir ya da iki heceli sözcüklerdeki ‘a’ harfi ‘ê’ ye de dönüşebilmektedir. Bazı kullanımlarda ‘ê’ yerine ‘e’ de getirilmektedir. Mînak: ziman [dil] => ‘girîngiyên zimanî’ [dilin önemi] yerine ‘girîngiyên zimên’ de denilebilir. şivan [çoban] => ‘jiyana  şivanî’ [çobanın yaşamı] yerine ‘jiyana şivên’ de denilebilir. Eril-tekil durumlarda ‘î’ takısının atılmasının öznel durumları var. Çünkü çoğu durumlarda ‘Î’ takısı, sözcüğün anlamını da değiştirmektedir. Dilbilimciler, eril-tekil ‘î’ takısının sözcük karmaşasına yal açılmaması için bu nedenle zaman içinde atıldığını belirtirler. Mînak: bajar => şehir / bajarî => şehirli gund => köy / gundî => köylü baş => iyi / başî => iyilik Edatların kullanımı ile ilgili örnekler: Bi kûrekî Eyşanê re diçe bazarê. (Eyşan’ın bir oğluyla pazara gidiyor.) Li pirtûkeke Azadî dinivîsîne. (Azad’ın bir kitabında yazıyor.) Di nameya xwendekaran de ye. (Öğrencilerin mektuplarında(var)dır.) Okuma metnini okuyarak Türkçeye çevirin. ZOZANÊ ME Em biharan diçin zozanan. Keç û bûkên gundê me xwe dixemilînîn. Ew li hespan siwardibin. Berê xwe didin waran. Kar dikeve ser milên herkesî. Şivan berê birên pez didin zozanan. Berxvan jî berxan hêdî hêdî ber bi waran dikişînin. Gundî tiştên xwe li ker û hespan bardikin. Ew derin waran. Barên xwe datînin. Jin konan vedigirin. Zilam jî çeper û holikan çêdikin. Roj dibe roja zarokan. Roja zozanan ji bo wan wekî cejn e. Ew dikevin nava mêrgên zozanan. Deste deste gul, sosin û beybûnan dibistînin. Dengê zarokan, kalîna berxan û orîna golikan li hev diqelibin, dibe şadî û dikeve nava waran. Ber bi nîvro gavan dewaran dajo nava waran. Zarok diçin çêlekan tînin û li ber konan girê didin. Jin, berê golikan berdidin bin mangan û dû re didoşin. Dema gavan diçe mala xwe, şivan jî pez tîne bêriyê. Bêrîvan eyaşîran dikin tûran. Tûran didin pişta xwe, elban davêjin milên xwe, diçin bêriyê û pez didoşin. Dema elban tijî dikin, tînin berdidin eyaşîran. Li pey dotinê berxvan berxan berdide nav pez. Berx makên xwe dibînin, dikevin bin û dimijin. Ev jiyan îro ji bo min wekî xewn e. Wateya peyvên kurdî bihar : ilkbahar biharan : ilkbaharlar / ilkbaharda çûn : gitmek Em diçin. : Biz gidiyoruz. zozan : Yayla keç : kız bûk : gelin xwe : kendi / kendini xemilandin : süslemek /bezemek xwe xemilandin : kendini süslemek Keç xwe dixemilînin. : Kızlar kendilerini süslüyorlar. hesp : at siwar bûn : binmek Li hespan siwardibin. : Atlara biniyorlar. Li ereban siwardibin. : Arabalara biniyorlar. berê xwe : yönünü war / zozan : yayla (war, yüksek diyar anlamında da kullanılır) dayin : vermek didin : veriyorlar Berê xwe didin waran. : Yönlerini yaylalara veriyorlar. kar : iş ketin : düşmek dikeve : düşüyor nakeve : düşmüyor ser : üst mil : omuz kes : kişi herkesî : her kese şivan : çoban bir : sürü pez : koyun / küçük baş hayvan birê pez : koyun sürüsü berxvan : kuzu çobanı berx : kuzu hêdî hêdî : yavaş yavaş ber bi : istikamete doğru (bir yöne doğru) kişandin : çekmek dikişîne : çekiyor tişt : eşya / şey tiştên xwe : eşyalarını / şeylerini ker : eşek bar : yük barkirin : yüklemek birin : götürmek dibin : götürüyorlar danîn : indirmek datînin : indiriyorlar kon : kıldan dokuma çadır vegirtin : germek/ çadır kurmak. çeper : çeper holik : kulube / yayla evi / evcik çêkirin : yapmak çêdikin : yapıyorlar roj : gün roja : günü zarok : çocuk ev : bu ji bo : için ji bo wan : onlar için wekî : gibi cejn : bayram ew : o / onlar pêşeroj : gelecek nav : iç / içine mêrg : çayır deste : deste /buket sosin : süsen (bir çeşit çicek) beybûn : papatya bistandin : dermek / sapıyla koparmak dibistînin : deriyorlar deng : ses kalîn : meleme / melemek orîn : böğürme böğürmek golik : dana nîvro : öğlen / gün ortası gavan : sığırtmaç / büyükbaş hayvan çobanı dewar : sığır ajotin : sürmek dajo : sürüyor çêlek : inek anîn : getirmek tînin : getiriyorlar li ber : önünde girêdan : bağlamak (mastarlı biçimi) / bağladılar (çoğul çekimli hali) girêdidin : bağlıyorlar berê : önce berdan : bırakmak (mastarlı biçimi) / bıraktılar (çoğul çekimli hali) berdidin : bırakıyorlar bin : alt mange : inek dûv re /dû re : sonra dotin : sağmak didoşin : sağıyorlar mal : ev Gavan diçe mala xwe. : Sığır çobanı evine gidiyor. bêrî : koyun sağma yere Şivan jî pez tîne bêriyê : Çoban da koyunları sağma yerine getiriyor. bêrîvan : koyun sağan kadın eyaşir : süt tulumu tûr : kulplu yünden çanta /torba pişt : sırt Dide pişta xwe. : Sırtına alıyor / sırtına veriyor. elb : ağaçtan kova avêtin : atmak davêje : atıyor milê xwe : koluna Davêje milê xwe. : koluna atıyor. diçin : gidiyorlar tijî : dolu tijî kirin : doldurmak tijî dikin : dolduruyorlar li pey : ardından mak : anne dîtin : görmek / bulmak dibînin : görüyorlar mîtin : emmek dimijin : emiyorlar jiyan : yaşam / hayat xewn : rüya di bin darê de : ağacın altında rûniştin : oturmak rûdine : oturuyor firavîn : öğle yemeği xwarin : yemek (fiil anlamında) dixwe : yiyiyor

·         KÜRTÇEDE XWE ZAMİRİ

Xwe Zamiri Kürtçede de, Türkçede olduğu gibi bir ‘kendi / kendisi’ (xwe) zamiri vardır. Bu zamir iki cinsin (eril-dişil) ve bütün sayıların (tekil-çoğul) üç şahısında da hep aynı biçimde kullanılır ve daima Türkçedeki ‘kendi’ anlamını verir.

Xwe bir cümlenin içinde tümleç olarak kullanılan ve ister doğrudan ister dolaylı biçimde özneyi temsil edecek olan her zamirin yerini tutar. Bir diğer anlatımla xwe, gerek doğrudan ya da dolaylı fiil tümleci, gerekse ad tümleci (iyelik-malikiyet) olarak kullanılabilir.

Xwe’nin fiil tümleci olarak kullanımı Xwe fiil tümleci işlevi görürken, yeter ki bu zamirler cümlede özne ya da özne grubu halinde bulunsunlar bütün şahıs zamirlerinin yerini tutar. Mînak ez bi xwe (ben kendim / kendim) tu bi xwe (sen kendin / kendin) ew bi xwe (o kendisi / kendisi) em bi xwe ( biz kendimiz / kendimiz) hûn bi xwe (siz kendiniz / kendiniz) ew bi xwe (o kendileri / kendileri) Yukarıdaki örnekte de görüldüğü gibi ‘xwe’ zamiri kişilere göre değişmez, sürekli aynı kalır.

Cümle içindeki kullanımına örnek: Ez bi xwe ketim. (Kendim düştüm.)          Ez bi xwe diçim. (Kendim gidiyorum.) Tu bi xwe ketî. (Kendin düştün.)               Tu bi xwe diçî. (Kendin gidiyorsun.) Ew bi xwe kete. (Kendi düştü.)                  Ew bi xwe diçe. (Kendisi gidiyor.) Em bi xwe ketin. (Kendimiz düştük.)        Em bi xwe diçin. (Kendimiz gidiyoruz.) Hûn bi xwe ketin. (Kendiniz düştünüz.)  Hûn bi xwe diçin. (Kendiniz gidiyorsunuz.) Ew bi xwe ketin. (Kendileri düştüler.)       Ew bi xwe diçin. (kendileri gidiyorlar.)

Xwe’nin iyelik (malikiyet-mülkiyet) zamiri olarak kullanımı Mînak: Olağan zamirlerin kullanımı Xwe’nin kullanımı Hespê min boz e. Ez hespê xwe dibînim. (Benim atım bozdur.)                                  (Ben kendi atımı görüyorum.)

Gundê wî dûr e. Ew diçe gundê xwe. (Köyü uzaktır)                                               (O kendi köyüne gidiyor)

Ez bajarê wan nas dikim.                         Ew ji bajarê xwe dernakevin. (Ben onların şehirlerini tanıyorum.)         Onlar kendi şehirlerinden çıkmıyor. Pêhînî

Aşağıdaki sözcükleri Kürtçeye çevirin. Evi uzaktır.                                                    O evine gidiyor. …………………………………………………..             ………………………………………………….. Benim kedim sarıdır.                                   Ben kedimi görüyorum. …………………………………………………..             ………………………………………………….. Senin kalemin eskidir.                                Sen kendi kalemini kırdın. …………………………………………………..             ………………………………………………….. Onların şehri güzeldir.                                Onlar kendi şehirlerini seviyor. …………………………………………………..             ………………………………………………….. Bizim kitabımız kırmızıdır.                           Bizim kendi kitabımız var. …………………………………………………..             ………………………………………………….. Wateya peyvên kurdî mal : ev kedi : pisîk zer : sarı pênivîs : kalem pênûs : kalem qelem : kalem bajar : şehir xweşim : güzel sor : kırmızı dîtin : görmek dibînim : görüyorum. var : heye hezkirin : sevmek hezdike : seviyor çûyîn : gitmek diçe : gidiyor

·         HEJMARÊN KURDÎ & KÜRTÇE SAYILAR

Kürtçe sayılar Kürtçenin Kurmanci lehçesinin konuşulduğu çeşitli yörelerde farklılıklar göstermektedir. Aşağıda verdiğim sayıların ilki en yaygın kullanılan biçimdir. Diğerleri de kullanılmaktadır. 10 ile 20 arasında parantez içinde verdiğim kullanım biçimleri ise daha çok Orta Anadolu Kürtleri ile Malatya, Antep, Urfa ve Adıyaman yöresindeki Kürtlerin bir kısmı tarafından kullanılmaktadır.

sifir, tune, nîn       11  yazde, yazdeh, yanzde, yanzdeh (deh û yek)

1    yek                       12  dozde, dozdeh, donzde, donzdeh (deh û dudo)

2    du, dudo, didu     13  sêzde, sêzdeh (deh û sisê)

3    sê, sisê                14  çarde, çardeh (deh û çar)

4    çar                        15  pazde, pazdeh, panzde, panzdeh (deh û pênc)

5    pênc                     16  şazde, şazdeh, şanzde, şanzdeh (deh û şeş)

6    şeş                       17  huvde, huvdeh, hevde, hevdeh (deh û heft)

7    heft                       18  hîjde, hîjdeh, hejde, hejdeh (deh û heşt)

8    heşt                      19  nozde, nozdeh (deh û neh)

9    neh                       20  bîst

10  deh                       21  bîst û yek

22        bîst û du     23        bîst û sê     24     bîst û çar                25     bîst û pênc

26        bîst û şeş   27        bîst û hef    28     bîst û heşt             29     bîst û neh

30        sî                  40        çil                 50     pêncî                       60     şêşt

70        heftê            80        heştê           90     nod                          100  sed

101     sed û yek   110     sed û deh  129  sed û bîst û neh   184  sed û heştê û çar

200     dused         30        sêsed          400  çarsed                    500  pêncsed

600     şeşsed       700     heftsed       800  heştsed                  900  nehsed

1000   hezar          1256   hezar û dused û pêncî û şeş

2000   duhezar     2891   duhezar û heştsed û nod û yek

Hejmarên Rêzê / Sıra Sayıları

Birinci, ikinci, üçüncü gibi sayılar sıra sayılarıdır. Kürtçede sıra sayıları, sayının ardına ‘an (yek hariç), ’em veya ’emîn ekî getirilerek oluşturulur.

Mînak:

dudoyan (-y kaynaştırma harfidir), sisêyan, çaran, hezaran, mîlyonan

yekem, duyem, sêyem, çarem (duyem ve sêyem’deki -y kaynaştırma harfidir)

yekemîn, duyemîn, sêyemîn, çaremîn

Sıra sayılarında baştaki ve sondaki için pêşîn ve dawîn sözcükleri de kullanılır.

Mînak:

xwendekarê pêşîn (baştaki öğrenci, ilk öğrenci, birinci öğrenci)

rêza dawîn (son sıra, arka sıra, sondaki sıra, arkadaki sıra)

Di rêzê de pêncî kes hene. (Sırada elli kişi var.)

Ahmed yekemînê sinifê ye. (Ahmed sınıfın birincisidir.)

Hezaran însan hatibûn xwepêşandanê. (Mitinge binlerce insan gelmişti.)

Metna Xwendinê

Bira û xwîşkên min

Em çar bira û sê xwîşk in. Du birayên min û xwîşkeke min zewicandî ne. Zarokên wan jî çîbûn. Niha, heşt neviyên bavê min hene.  Ez jî apê pênc zarokan im. Ji alî xwîşka xwe jî xalê sê zarokan im. Sê zarokên birayê min ê mezin, du zarokên birayê min ê biçûk û sê zarokên xwîşka min hene.

Birayê min ê mezin 54 salî ye. Ew di sala 1977’a de zewicî. Birayê min ê din 50 salî ye. Ew jî di sala 1980’a de zewicî. Xwîşka min ji wan biçûktir e. Ew di sala 1986’a de zewicî. Dema zewicî hîjde salî bû. Bavê min wê da mêr. Zewac ne bi dilê xwîşka min bû. Dixwest biçe dibistanê. Lê piştî ku li gund dibistana seretayî qedand, bavê min wê neşand dibistanê. Birayê min ên mezin jî ji ber kar û barên li gund neçûne dibistanê. Lê niha ez û xwîşka min a ji min biçûktir diçin dibistanê. Ez di sinifa 11’ê de, xwîşka min jî di sinifa 10’a de ye.

Pêhînî: Pirsên li jêr bi gorî metna xwendinê bibersivînin

1.      Çend birayê wî heye’

……………………………………………………………………………………………………………………….

2.      Çend xwîşkên wî heye’

……………………………………………………………………………………………………………………….

3.      Çend neviyên bavê wî heye’

……………………………………………………………………………………………………………………….

4.      Dibistana wan qedîm e’

……………………………………………………………………………………………………………………….

5.      Ma ew di sinifa çenda de dixwîne’

……………………………………………………………………………………………………………………….

6.      Xwîşka wî ya biçûk di sinifa çenda de ye’

……………………………………………………………………………………………………………………….

7.      Xwîşka wî ya mezin di çend saliya xwe de sewicî ye’

……………………………………………………………………………………………………………………….

8.      Birayê wî yê mezin çend salî ye’

……………………………………………………………………………………………………………………….

9.      Ew apê çend zarokan e’

……………………………………………………………………………………………………………………….

10.    Ew xalê çend zarokan e’

……………………………………………………………………………………………………………………….

Wateya Pêyvan

bira                             : erkek kardeş

xwîşk                         : kız kardeş

zewicandî                 : evli

niha                            : şimdi

nevî                            :torun

ap                               : amca

zarok                         : çocuk

xal                               : dayı

xwestin                     : istemek

dixwest                     : istiyordu

nedixwest                 : istemiyordu

dibistan                     : okul

dibistana seretayî   : ilkokul

v

·         KÜRTÇEDE SORU CÜMLELERİ YAPMA

Hevokên pirsê (soru cümleleri)

Kürtçede üç tür soru cümlesi kullanılır:

1- Ses tonu (vurgu) ile soru cümlesi oluşturma: Bu durumda ilk sözcük ile cümlenin son sözcüğü, ya da son sözcüğün son hecesi vurgulu okunur. Bu tür cümleler yazı dilinde, noktala işareti ile anlaşılır.

Mînak:

Tu kurd î’ (Sen Kürt müsün’)

Tu li hespê siwar dibî’ (Sen ata biner misin’)

Tu pez didoşî’ (Sen koyun mu sağıyorsun’)

Li mala we elb heye’ (Evinizde kova var mı’)

Tu jî gul distînî ‘ (Sen de gül alır mısın’)

2- Soru takısı ‘ma’ ile soru cümlesi oluşturma: Bu soru cümlesinde soru takısı ile cümlenin son hecesi vurgulu okunur.

Minak:

Ma tu kurd î’ (Sen Kürt müsün’)

Ma tu li hespê siwar dibî’

Ma tu hînê kurdî dibî’ (Sen Kürtçe öğreniyor musun’)

Ma tu jî ji azadiyê hez dikî’ (Sen de özgürlüğü sever misin’)

3 ‘Soru sözcükleri ile soru cümlesi oluşturma: Bu durumda soru sözcükleri yine vurguludur.

Mînak:

Eyaşîr çi ye’ (Süt tulumu nedir’)

Kî li hespê siwar dibe’ (Kim ata biniyor’)

Tu çima kurdî nizanî’ (Sen neden Kürtçe bilmiyorsun’)

Elb ji bo çi çêbûye’ (Kova ne için yapılmıştır’)

Te kijan pirtukê girt’ (Sen hangi kitabı aldın’)

Pêhînî

Aşağıdaki cümleleri soru cümlesine çevirin:

– Ew diçe bêriyê. ==> Ew diçe bêriyê’ / Ma ew diçe bêriyê’ / Kî diçe bêrîyê’

– Ew diçe zanîngehê

……………………………………………………………………………………………………

– Tu koçerî.

……………………………………………………………………………………………………

– Pezê we heye.

……………………………………………………………………………………………………

– Zarok dikevin nav mêrgan.

……………………………………………………………………………………………………

– Ew gulan dibistînin.

……………………………………………………………………………………………………

– Tu jî gulan dibistînî.

……………………………………………………………………………………………………

– Ez di wî karî de dixebitim.

……………………………………………………………………………………………………

– Li mala we elb heye.

……………………………………………………………………………………………………

Ez Kurdî Fêr Dibim-13

Bir önceki dersimizde Kürtçe soru cümlesi oluşturmanın kurallarını öğrenmiştik. Bu dersimizde bu konuyla ilgili tekrarlar yapmaya devam edecek ve metin üzerinde çalışmayı sürdüreceğiz.

Bir önceki dersimizde hatırlarsanız soru cümlesi oluşturmak için üç temel kuraldan söz etmiştik. İlkinde, cümlenin yapısında herhangi bir değişiklik yapmayıp vurgulu okuyarak cümleye soru anlamı katıyorduk.  İkincisinde ise cümlenin başına ‘ma’ sözcüğünü getirerek cümleye soru anlamı veriyorduk. Elbet Kürtler arasında ‘ma’ sözcüğünün yanı sıra aynı anlamı veren ‘gelo’ ve ‘qey’ gibi sözcükleri kullanarak soru cümlesi oluşturanlar da var. Unutmadan hatırlatmakta yarar var: Bu ikinci kuralda kullanılan sözcükler her ne kadar soru cümlesi oluşturmada işimize yarasa bile sonuçta cümleye hafifte olsa kaba bir anlam katabiliyorlar. Bu nedenle ‘ma’, ‘gelo’ ve ‘qey’ gibi sözcükler saygı ifadelerinde pek tercih edilen bir yol değil. Üçüncüsünde ise çi (ne), çawa (nasıl), kî (kim), li kû (nerede), kengî (ne zaman) gibi soru sözcükleri ile soru cümlesi oluşturabiliyorduk. Her üç yöntemle ilgili birer örnek vermekte yarar var:

1. Ew Ahmed e’ (O Ahmet midir’)

2. Ma ew Ahmed e’ (O Ahmet midir’)

3. Tu çawa yî’ (Nasılsın’)

4. Ahmed li kû ye’ (Ahmet nerede’)

5. Ew kengî tê’ (O, ne zaman geliyor’)

Metna Xwendinê (Okuma Parçası):

Vexwandin

Postewan tê, derdixe, nameyeke dide min. Name ji xalê min tê. Ez nameyê bi lez dixwînim. Xalê min li Almanyayê dijî, ew min vedixwîne, dibêje; ‘Were li vir, di zanîngeha Alman de bixwîne.’

Ez berê radiwestim, difikirim. Ramanek tê, ramanek diçe. Ev ji bo min vexwendineke dilinî ye. Li welatekî biyanî xwendin, zimanekî biyanî fêrbûn, bêgûman, hem dijwar û hem jî balkêş e. Ez bazdidim, ji diya xwe re dibêjim:

– Dayê xalê min, min vedixwîne Almanyayê!

Diya min bê ku bifikire, dibêje:

– Na, berxo, na!

Min diya xwe hembêzkir û got:

– Na dayê, ez naçim. Li welatekî biyanî naxwînim. Dilê diya xwe naêşînim.

Bavê min bi hêrs:

– Çima naçî, naxwînî, nabî xwediyê pîşeyeke bi nirx’

Bi rastî ez dixwazim herim; lê naxwazim dilê diya xwe bişkînim.

Pêhinî: Pirsên li jêr bi gorî metna xwendinê bibersivînin. (Aşağıdaki soruları parçaya göre yanıtlayınız.)

Postewan çi dide’ ……………………………………………………………………………………………………………………….

Name ji kê tê’ ……………………………………………………………………………………………………………………….

Name ji kû tê’ ……………………………………………………………………………………………………………………….

Lawik dixwaze here Almanyayê’ ……………………………………………………………………………………………………………………….

Diya Lawik dixwaze kurê wê here xwendine’ ……………………………………………………………………………………………………………………….

Bavê Lawik dixwaze kurê wê here xwendine’ ……………………………………………………………………………………………………………………….

Wateya peyvên kurdî

postewan : postacı

tê : geliyor

derxistin : çıkarmak

derdixe : çıkarıyor

name : mektup

nameyeke : bir mektup

xal : dayı

ji xalê min : dayımdan

bi : ile

dilhejî : heyecan

vekirin : açmak

lez : çarçabuk / hızlı

xwendin : okumak

dixwînim : okuyorum

jiyan : yaşamak / yaşam

dijî : yaşıyor

vexwandin : davet etmek

vedixwîne : davet ediyor

Ew min vedixwîne. : O beni davet ediyor.

gotin : söylemek

dibêje : söylüyor

were : gel

rawestan : durmak, durup kalmak, dikilmek

radiwestim : duruyorum

fikirandin / ramandin : düşünmek

difikirim /diramim : düşünüyorum

dilinî : duygulu, heyecanlı

biyanî : yabancı

bêguman : şüphesiz

dijwar : zor

balkêş : dikkat çekici, ilginç

bazdan : kaçmak

Ez bazdidim. : ben kaçıyorum

mijar : konu

vegotin : anlatmak

kûr : derin

hembêzkirin : kucaklamak

êşandin : acıtmak

pîşe : meslek

nirx : değer

rast : doğru

rastî : doğruluk

·         KÜRTÇEDE ZAMANLAR VE FİİL ÇEKİMLERİ

Dersin başlangıcında belirtmem gereken en önemli durumlardan biri Kürtçede çekim ve yapım eklerinin Türkçeden çok farklı kullanıldığını belirtmektir. Kürtçede ekler baştan, ortadan ve sondan cümlenin yapısına katılabilirler.

Örnek:

çûn fiili ==> Şimdiki zaman 1. tekil şahıs çekimi ==> diçim ==>

di ==> ön ek; im ==> 1. tekil şahıs çekim eki (sonek)

vexwarin fiili ==> Şimdiki zaman 1. tekil şahıs çekimi ==> vedixwim ==>

di ==> şimdiki zaman ön eki (burada ortaya gelmiş.); im ==> 1. tekil şahıs çekim eki (sonek)

Bir başka belirtmek istediğim bir konu da Kürtçedeki fiiller ve mastar ekleri üzerinedir. Konumuz ilerledikçe emir kipleri üzerinde duracağız. Kürtçede emir kiplerini bilmek fiil çekimlerinde bize ciddi kolaylıklar sağlayacaktır. Çünkü Kürtçede çok sayıda mastar eki var. Bu durum nedeniyle kurala uymayan bağımsız fiiller de çokça var. Bu tür kurala uymayan fiillerin birçoğunu ancak bol miktarda pratik yaparak ve emir kiplerini bilerek öğrenebiliriz. İşin özeti, şimdiden etrafınıza Kürtçe bolca emirler vermeye başlayın.

Bu kısa notlardan sonra şimdi dersimize başlayabiliriz.

Dema Niha (Niho, Nika) (Şimdiki Zaman)

Türkçe’de mastar kökü hem şimdiki zaman, hem de geçmiş zaman köküdür. Örneğin, ‘gitmek’ fiilinin kökü ‘git’dir. ‘mek’ mastar takısıdır. ‘git’ kökü hem şimdiki zaman (gidiyor), hem de geçmiş zaman (gitti) kökü olarak kullanılır.

Kürtçe’de ise durum farklıdır. Kürtçede istisnalar hariç şimdiki zaman kökünü bulmanın bazı kuralları vardır. Kürtçe bilenler emir kipi vasıtasıyla bulabilirler. Kürtçe’yi yeni öğrenenler ise beli kuralları kavramak zorunda.

‘-an, -ûn, -în, -istin, -irin’ ile biten mastarlı (Türkçe’deki ‘ol-mak, yap-mak, gel-mek’ biçiminde kullanılan -mek ve -mak eklerinin kullanıldığı fiiller gibi) fiillerde bu takılar kaldırıldığında şimdiki zaman kökü elde edilir.

Örnek:

çûn ==> ç-ûn ==> Çûn fiilinde ”ûn’ mastar ekini attığımızda geriye ‘ç’ kalır ki Kürtçede çûn fiilinin şimdiki zaman kökü sadece ‘ç’ dir.

Kürtçede de Türkçede olduğu gibi zaman takıları kullanılır. Türkçedeki şimdiki zaman takısı ‘-yor’dur ve fiil kökünden sonra gelir: ‘geli-yor.’

Kürtçe’dekî şimdiki zaman takısı ‘di’ edatıdır. Bu edat fiilin şimdiki zaman kökünden önce gelir: ‘di-ç’

Fiil çekim esnasında tabii olarak kişi zamirlerinin takılarını da alır.

O zaman ‘di-ç’ fiilimiz, 1. tekil şahıs takısını da alarak ‘di-ç-im’ biçimine dönüşür. (Burada ez kişi zamirinin takısının -im olduğunu anımsayınız.)

Örnek:

– çûn / git fiilini şimdiki zaman kipinde, 1. grup (yalın) kişi zamirlerine uygun olarak çekelim: (çûn ==> mastarı ==> -ûn)

Yekjimar (tekil) Pirjimar (çoğul)

Ez diçim Em diçin

Tu diçî Hûn diçin Ew diçe Ew diçin

– xwarin / yemek fiilini şimdiki zaman kipinde, 1. grup (yalın) kişi zamirlerine uygun olarak çekelim: (xwarin ==> mastarı ==> -arin)

Yekjimar (tekil) Pirjimar (çoğul)

Ez dixwim Em dixwin

Tu dixwî Hûn dixwin Ew dixwe Ew dixwin

Pêhînî 1

‘-an, – ûn, -în, -istin, -irin’ ile biten bazı fiillerin şimdiki zaman kökleri aşağıdaki tabloda sıralanmışlar. Bu fiillerin çekimini, yukarıda verilen şimdiki zaman örnek çekimlerine göre yapalım:

xwarin ==> dema niha’de ==> dixwim

ez dixwim ‘ tu dixwî ‘ ew dixwe ‘ em dixwin ‘ hûn dixwin ‘ ew dixwin

dan ==> vermek

……………………………………………………………………………………………………………….

kirîn ==> satın almak

……………………………………………………………………………………………………………….

birin ==> götürmek

……………………………………………………………………………………………………………….

kolan ==> kazmak

……………………………………………………………………………………………………………….

bûn ==> olmak

……………………………………………………………………………………………………………….

pirsîn ==> sormak

……………………………………………………………………………………………………………….

Pêhînî 2

Bu fiilleri örneğe uygun olarak şimdiki zaman kipinde cümle içinde kullanalım:

xwarin ==> dema niha’de ==> dixwim

Ez nan dixwim. / Ez nanê şikeva dixwim. / Ez sêvên sor dixwim.

dan

……………………………………………………………………………………………………………….

kirîn

……………………………………………………………………………………………………………….

birin

……………………………………………………………………………………………………………….

girtin

……………………………………………………………………………………………………………….

kolan

……………………………………………………………………………………………………………….

bûn

……………………………………………………………………………………………………………….

pirsîn

·         FİİLLERİN EMİR KİPİ BİÇİMİNDE SÖYLENİŞİ / YAZILIŞI

Bu dersimizde tüm fiilleri tek tek ele almak yerine, her fiil türünden birkaç örnek alarak emir kiplerini ve yazılışlarını kavramaya çalışacağız.

– yalın fiillerin emir kipleri: Fiil kökünün önüne bi- öneki getirilir. Mastar ekinde, ekin özelliğine göre (‘in’lı, ‘andin’li, ‘tin’li mastarların zaman çekimlerini hatırlayalım.) değişiklikler yapılır.

Kök ve Mastar            Türkçe Anlamı         Emir Kipi

birîn                                kesmek                      bi-bir-e / bibire

birin                                götürmek                    bi-b-e / bibe

hejmartin (jimartin)       saymak                       bi-hejmêr-e (bi-jimêr-e / bijmêre)

-andin’lı fiillerde emir kipleri: (Bu fiillerde ‘andin eki, yerini ‘îne’ye bırakır.)

Kök ve Mastar            Türkçe Anlamı         Emir Kipi

şandin                            göndermek                bi-ş-îne / bişîne

weşandin                       silkelemek                  bi-weş-îne / biweşîne

pijandin                          pişirmek                     bi-pij-îne / bipijîne

-tin’lı fiillerde emir kipleri: (Bu fiillerde ‘tin eki yerini ‘e’ye bırakır. Eğer kökün son hecesinde a ünlüsü varsa, bu durumda a ünlüsünün yerini ê alır. Eğer fiilin kökü f, s ya da ş gibi sert ünsüzlerden biriyle sona eriyorsa, bu ünsüzler emirin ‘e eki ile birleşirken, v, z ya da j’ye dönüşüp yumuşayabilir.)

Kök ve Mastar            Türkçe Anlamı         Emir Kipi

nihêrtin                           bakmak                      bi-nêr-e / binêre

bihîstin                           işitmek                        bi-hîs-e (bihîse / bibihîse)

girtin                               almak                          bi-gir-e (bigire / bigre)

qeşartin                         soymak                       bi-qeşêr-e / biqeşêre

alastin                            yalamak                      bi-alês-e (bialêse / balêse)

(son iki örnekte köklerin son hecesindeki

a’ların bükülerek ê’ye dönüştüklerini

görelim)

axaftin                            konuşmak                  bi-axêv-e / biaxêve / biaxive

kuştin                             öldürmek                    bi-kuj-e / bikuje

gestin                             ısırmak                        bi-gez-e / bigeze / (gezkirin’dan; gezbike

/ gezke) (son üç örnekte fiil kökleri f, s, ş

ile bitenlerin v, z, y’ye yumuşadıklarını

görelim.)

-atin’lı, -otin’lı, -êtin’lı  fiillerde emir kipleri: (Bu fiiller ‘êje, -oje ve ‘oşe eki alırlar.)

Kök ve Mastar            Türkçe Anlamı         Emir Kipi

patin                               pişirmek                     bi-p-êje / bipêje / bipije

dotin                               sağmak                      bi-d-oşe / bidoşe

avêtin                             atmak                         bi-av-êje (biavêje / bavêje)

-istin’lı fiillerde emir kipleri: (Bu fiillerin bazıları ‘êse ekini alırlar)

Kök ve Mastar            Türkçe Anlamı         Emir Kipi

heristin                           ezilmek                       bi-her-êse / biherêse

hilawistin                       asmak                        bi-hilaw-êse / bihilawêse

ristin                               eğirmek                      bi-r-êse / birêse

-iştin’lı fiillerde emir kipleri: (Bu fiillerin bazıları ‘e alırlar)

Kök ve Mastar            Türkçe Anlamı               Emir Kipi

hilperiştin                       tırmanmak, tünemek       bi-hilper-e (bihilpere / hilperije)

maliştin                          süpürmek                         bi-mal-e / bimale

rûniştin                           oturmak                            bi-rûn-e (birûne / rûne)

-irin’lı fiillerde emir kipleri: ( Bu fiillerde ‘irin ekinin yerini ‘e alır.)

Kök ve Mastar            Türkçe Anlamı         Emir Kipi

kirin                                yapmak                      bi-kir-e / bikire

birin                                götürmek                    bi-b-e / bibe

mirin                               ölmek                          bi-mir-e (bimre) [bu fiil ‘in eki ile biten

fiillerin özelliğini gösterir.]

-în’li, -an’lı ve ûn’lu fiillerde emir kipleri: (Bu fiillerde ‘în, ‘an ve ‘ûn eklerinin yerini ‘e eki alır.

Kök ve Mastar            Türkçe Anlamı         Emir Kipi

bezîn                              koşmak                      bi-bez-e

barîn                               yağmak                      bi-bar-e

gerîn                               gezmek                      bi-ger-e

kolan                              kazmak, deşmek       bi-kol-e

dan                                 vermek                       bi-d-e

kutan                              dövmek                      bi-kut-e

çûn                                 gitmek                        bi-ç-e

bûn                                 olmak                          bi-b-e (götürmek [birin] fiilinden oluşan

götür [bibe] emir kipinden farklı olarak

buradaki emir kipi ol [bibe] anlamındadır.)

Çok az da olsa bir kısmı yukarıda verilen ve bazılarının etimolojik kökeni belirtilerek dönüşümü [çekim durumundaki hali] ifade edilmeye çalışılan fiillerin yanı sıra, emir kiplerini belli bir kurala dayandırmayarak oluşturan fiiller de vardır.

Kök ve Mastar            Türkçe Anlamı                           Emir Kipi

Ajotin                             sürmek                                         bajo

Anîn                                getirmek                                       bîne

danîn                              yerine koymak, yerleştirmek      deyne

dîtin                                görmek                                         bibîne

girîn                                ağlamak                                       bigirî (bigrî)

gotin                               demek, söylemek                        bibêje

hatin                               gelmek                                         bê (bê dışında, werin’den [gelin]

oluşturulan were [gel] emir kipi

de vardır.)

herîn (çûyîn)                   gitmek                                          here (Bu fiil tüm zamanlarda

kullanılmaz.)

hiştin                              bırakmak                                      bihêle

jiyîn (jîn)                          yaşamak                                      bijî

ketin                               düşmek                                        bikeve

man                                kalmak                                          bimîne

nivistin                           uyumak                                         binive

rûniştin                           oturmak                                        rûne

şuştin (şiştin)                 yıkamak                                        bişo

şikestin                          kırılmak                                         bişkê

vexwarin                        içmek                                            vexwe

xwarin                            yemek                                           bixwe

xwestin                          istemek                                        bixwaze

zayîn, zan                       doğurmak                                     bizê

Pêhînî

Metna Xwendinê

HESRETA WELAT

Gava ez li gund bûm, tim li wan çiya û baniyên li dora gund digeriyam. Min ji wan avên zelal ên wek şîrê pêsîrên dayîkan vedixwar. Ew hewayê ku xwe ji bêhna sosin û beybûnên zozanan guherandibû mîsk û amberê, dikişand nav pişik û kezevê. Belê, mehê carê jî diçûm bajêr.

Gelek caran cîranên me dihatin, em di binê siya daran de rûdiniştin, diketin nav mijûliyan. Car caran jî hevalek dengxweş dest davêt kerika gohê xwe, dilorand û stranên li ser dilan ji me re distira.

Diyalog

– Tu li ku bû’

– Ez li gund bûm.

– Li gund te çi dikir’

– Ez diçûm, derdiketim serê çîya û baniyan.

– Tu li dîmena gundê xwe dinêrî’

– Na, li xweşiya xwezayê sêrdikim.

– Te jî stran digotin’

– Eh! Min jî hinek dilorand.

Tu jî bi gor metna xwendinê diyalogekî binivîsîne

Diyalog

…………………………………………………………….

…………………………………………………………….

…………………………………………………………….

…………………………………………………………….

…………………………………………………………….

…………………………………………………………….

…………………………………………………………….

…………………………………………………………….

…………………………………………………………….

…………………………………………………………….

Wateya peyvên Kurdî

banî                   ‘     dam üstü

zelal                  ‘     berak

pêsîr                  ‘     göğüs/ kadın memesi

beybûn             ‘     papatya

pişik                  ‘     akciğer

kezev                ‘     karaciğer

mijûlî                 ‘     muhabet/ uğraşı

dengxweş       ‘     güzel ses

kerik                  ‘     kulağın iç kısmı

·         FİİLLERİN EMİR KİPİ BİÇİMİNDE SÖYLENİŞİ / YAZILIŞI

Zamanlardan sona

Bu dersimizde tüm fiilleri tek tek ele almak yerine, her fiil türünden birkaç örnek alarak emir kiplerini ve yazılışlarını kavramaya çalışacağız.

– yalın fiillerin emir kipleri: Fiil kökünün önüne bi- öneki getirilir. Mastar ekinde, ekin özelliğine göre (‘in’lı, ‘andin’li, ‘tin’li mastarların zaman çekimlerini hatırlayalım.) değişiklikler yapılır.

Kök ve Mastar            Türkçe Anlamı         Emir Kipi

birîn                                kesmek                      bi-bir-e / bibire

birin                                götürmek                    bi-b-e / bibe

hejmartin (jimartin)       saymak                       bi-hejmêr-e (bi-jimêr-e / bijmêre)

-andin’lı fiillerde emir kipleri: (Bu fiillerde ‘andin eki, yerini ‘îne’ye bırakır.)

Kök ve Mastar            Türkçe Anlamı         Emir Kipi

şandin                            göndermek                bi-ş-îne / bişîne

weşandin                       silkelemek                  bi-weş-îne / biweşîne

pijandin                          pişirmek                     bi-pij-îne / bipijîne

-tin’lı fiillerde emir kipleri: (Bu fiillerde ‘tin eki yerini ‘e’ye bırakır. Eğer kökün son hecesinde a ünlüsü varsa, bu durumda a ünlüsünün yerini ê alır. Eğer fiilin kökü f, s ya da ş gibi sert ünsüzlerden biriyle sona eriyorsa, bu ünsüzler emirin ‘e eki ile birleşirken, v, z ya da j’ye dönüşüp yumuşayabilir.)

Kök ve Mastar            Türkçe Anlamı         Emir Kipi

nihêrtin                           bakmak                      bi-nêr-e / binêre

bihîstin                           işitmek                        bi-hîs-e (bihîse / bibihîse)

girtin                               almak                          bi-gir-e (bigire / bigre)

qeşartin                         soymak                       bi-qeşêr-e / biqeşêre

alastin                            yalamak                      bi-alês-e (bialêse / balêse)

(son iki örnekte köklerin son hecesindeki

a’ların bükülerek ê’ye dönüştüklerini

görelim)

axaftin                            konuşmak                  bi-axêv-e / biaxêve / biaxive

kuştin                             öldürmek                    bi-kuj-e / bikuje

gestin                             ısırmak                        bi-gez-e / bigeze / (gezkirin’dan; gezbike

/ gezke) (son üç örnekte fiil kökleri f, s, ş

ile bitenlerin v, z, y’ye yumuşadıklarını

görelim.)

-atin’lı, -otin’lı, -êtin’lı  fiillerde emir kipleri: (Bu fiiller ‘êje, -oje ve ‘oşe eki alırlar.)

Kök ve Mastar            Türkçe Anlamı         Emir Kipi

patin                               pişirmek                     bi-p-êje / bipêje / bipije

dotin                               sağmak                      bi-d-oşe / bidoşe

avêtin                             atmak                         bi-av-êje (biavêje / bavêje)

-istin’lı fiillerde emir kipleri: (Bu fiillerin bazıları ‘êse ekini alırlar)

Kök ve Mastar            Türkçe Anlamı         Emir Kipi

heristin                           ezilmek                       bi-her-êse / biherêse

hilawistin                       asmak                        bi-hilaw-êse / bihilawêse

ristin                               eğirmek                      bi-r-êse / birêse

-iştin’lı fiillerde emir kipleri: (Bu fiillerin bazıları ‘e alırlar)

Kök ve Mastar            Türkçe Anlamı               Emir Kipi

hilperiştin                       tırmanmak, tünemek       bi-hilper-e (bihilpere / hilperije)

maliştin                          süpürmek                         bi-mal-e / bimale

rûniştin                           oturmak                            bi-rûn-e (birûne / rûne)

-irin’lı fiillerde emir kipleri: ( Bu fiillerde ‘irin ekinin yerini ‘e alır.)

Kök ve Mastar            Türkçe Anlamı         Emir Kipi

kirin                                yapmak                      bi-kir-e / bikire

birin                                götürmek                    bi-b-e / bibe

mirin                               ölmek                          bi-mir-e (bimre) [bu fiil ‘in eki ile biten

fiillerin özelliğini gösterir.]

-în’li, -an’lı ve ûn’lu fiillerde emir kipleri: (Bu fiillerde ‘în, ‘an ve ‘ûn eklerinin yerini ‘e eki alır.

Kök ve Mastar            Türkçe Anlamı         Emir Kipi

bezîn                              koşmak                      bi-bez-e

barîn                               yağmak                      bi-bar-e

gerîn                               gezmek                      bi-ger-e

kolan                              kazmak, deşmek       bi-kol-e

dan                                 vermek                       bi-d-e

kutan                              dövmek                      bi-kut-e

çûn                                 gitmek                        bi-ç-e

bûn                                 olmak                          bi-b-e (götürmek [birin] fiilinden oluşan

götür [bibe] emir kipinden farklı olarak

buradaki emir kipi ol [bibe] anlamındadır.)

Çok az da olsa bir kısmı yukarıda verilen ve bazılarının etimolojik kökeni belirtilerek dönüşümü [çekim durumundaki hali] ifade edilmeye çalışılan fiillerin yanı sıra, emir kiplerini belli bir kurala dayandırmayarak oluşturan fiiller de vardır.

Kök ve Mastar            Türkçe Anlamı                           Emir Kipi

Ajotin                             sürmek                                         bajo

Anîn                                getirmek                                       bîne

danîn                              yerine koymak, yerleştirmek      deyne

dîtin                                görmek                                         bibîne

girîn                                ağlamak                                       bigirî (bigrî)

gotin                               demek, söylemek                        bibêje

hatin                               gelmek                                         bê (bê dışında, werin’den [gelin]

oluşturulan were [gel] emir kipi

de vardır.)

herîn (çûyîn)                   gitmek                                          here (Bu fiil tüm zamanlarda

kullanılmaz.)

hiştin                              bırakmak                                      bihêle

jiyîn (jîn)                          yaşamak                                      bijî

ketin                               düşmek                                        bikeve

man                                kalmak                                          bimîne

nivistin                           uyumak                                         binive

rûniştin                           oturmak                                        rûne

şuştin (şiştin)                 yıkamak                                        bişo

şikestin                          kırılmak                                         bişkê

vexwarin                        içmek                                            vexwe

xwarin                            yemek                                           bixwe

xwestin                          istemek                                        bixwaze

zayîn, zan                       doğurmak                                     bizê

Pêhînî

Metna Xwendinê

HESRETA WELAT

Gava ez li gund bûm, tim li wan çiya û baniyên li dora gund digeriyam. Min ji wan avên zelal ên wek şîrê pêsîrên dayîkan vedixwar. Ew hewayê ku xwe ji bêhna sosin û beybûnên zozanan guherandibû mîsk û amberê, dikişand nav pişik û kezevê. Belê, mehê carê jî diçûm bajêr.

Gelek caran cîranên me dihatin, em di binê siya daran de rûdiniştin, diketin nav mijûliyan. Car caran jî hevalek dengxweş dest davêt kerika gohê xwe, dilorand û stranên li ser dilan ji me re distira.

Diyalog

– Tu li ku bû’

– Ez li gund bûm.

– Li gund te çi dikir’

– Ez diçûm, derdiketim serê çîya û baniyan.

– Tu li dîmena gundê xwe dinêrî’

– Na, li xweşiya xwezayê sêrdikim.

– Te jî stran digotin’

– Eh! Min jî hinek dilorand.

Tu jî bi gor metna xwendinê diyalogekî binivîsîne

Diyalog

…………………………………………………………….

…………………………………………………………….

…………………………………………………………….

…………………………………………………………….

…………………………………………………………….

…………………………………………………………….

…………………………………………………………….

…………………………………………………………….

…………………………………………………………….

…………………………………………………………….

Wateya peyvên Kurdî

banî                   ‘     dam üstü

zelal                  ‘     berak

pêsîr                  ‘     göğüs/ kadın memesi

beybûn             ‘     papatya

pişik                  ‘     akciğer

kezev                ‘     karaciğer

mijûlî                 ‘     muhabet/ uğraşı

dengxweş       ‘     güzel ses

kerik                  ‘     kulağın iç kısmı

_____________________________________________________________________________

FÊRGEH A ZİMANÊ KURMANCÎ

JİYAN Bİ KURDÎ XWEŞ E

Zimanê me him rûmeta me ye him jî resm û reng û dengê me ye. Bi zimanê xwe, xwe nas bike û bi zimane xwe, xwe naskirin bide. Eger mirov bi zimanê xwe bifikre bi zimanê xwe dipeyve, bi Kurdayî jiyana xwe derbas dike.

Di jiyana Kurdan de Xeyal û xewn û evîn bi zimanê dayîkê xweş e.  Eger mirov huner û edebiyata xwe bi zimanê Kurdî kar bîne şewqa wî di mêjî û dilê mirov de cîh digire. Ji binbîraxwe de siya reş paqij bikin ku, rûyê we sipî, jiyan û  qedera we gul û behar be. ” Kani Yado

Mezintirîn Malpera Pirtûkên Bideng yên Kurmancî

https://soundcloud.com/user964085728/rec021-wav https://soundcloud.com/edalat-milan/rec045-wav https://soundcloud.com/user491108995/rec007 https://soundcloud.com/user491108995/rec006-wav https://soundcloud.com/user964085728/rec004-wav https://soundcloud.com/user964085728/rec005-wav https://soundcloud.com/user964085728/rec012-wav https://soundcloud.com/user964085728/rec007-wav https://soundcloud.com/edalat-milan/rec014-wav https://soundcloud.com/edalat-milan/rec079-wav https://soundcloud.com/edalat-milan/rec031-wav https://soundcloud.com/edalat-milan/rec008-wav https://soundcloud.com/edalat-milan/rec043-wav https://soundcloud.com/edalat-milan/rec065-wav

soundcloud.com

https://soundcloud.com/user964085728/rec005-wav REC005.WAV soundcloud.com https://soundcloud.com/user964085728/rec004-wav REC004.WAV soundcloud.com https://soundcloud.com/user964085728/rec012-wav REC012.WAV soundcloud.com https://soundcloud.com/user964085728/rec007-wav REC007.WAV soundcloud.com https://soundcloud.com/user964085728/rec021-wav REC021.WAV soundcloud.com

https://soundcloud.com/user491108995/rec007 REC007 soundcloud.com

————————————————————

 

ZIMANÊ KURDÎ
 DERSÊN KURDÎ- KURMANCÎ DÎALEKT

DÎROKA ME

 

ZONÊ MA ZAZAKÎ

 

 

DERSA ZAZAKΖMELIM: İlhami Sertkaya-ViDEO

 

 

 

Kurdî – Soranî Dialekt

 

 

Popular Soranî Dialect Und Kurdish Languages Videos

 

 

 

Reklamlar

Bir Yanıt to “ZIMANÊ KURDΔ

  1. kargeh said

    Desté we saxbe gelek bıjin…

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s

 
%d blogcu bunu beğendi: